هه‌واڵ
ڕاپۆرتی تایبه‌ت
سیاسه‌ت
‌‌‌ئابووری
‌فه‌لسه‌فه‌
تیۆری‌
‌ته‌نز‌
ئه‌ده‌ب و هونه‌ر
‌‌‌زانست و ته‌کنه‌ڵۆژیا‌
ده‌سه‌ڵات ‌‌
ئۆپۆزسیۆن
ئه‌نتی کاپیتاڵیزم ‌
‌مقالات عربیة
‌مقالات فارسی‌‌
‌ ‌English articles
‌وه‌رگێڕان ‌
‌کتێبخانه‌
‌‌
<September 2018>
SuMoTuWeThFrSa
2627282930311
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
30123456


دوو کوردستانپۆست             



ئەو ڕابەرە گەنجەی جیهانی سەرمایەداری لیبراڵی هێنایە لەرزە !


دوایین فێڵی مێژوویی جه‌لال تاڵه‌بانی – نه‌وشیروان مسته‌فا له‌ کورد " لیستی گۆڕان "ه‌!


ژنی دیکتاتۆرە عەرەبەکان خەریکی چین؟

داڕمانی یۆرۆ، داڕمانی یەکێتی ئەوروپا


Title
فەلسەفەی " بەعسناسی " ، یان هەژاری فەلسەفی ؟


img4/8/2012 12:00:00 AM
تاهیر ساڵح شەریف:

میتۆدی" بەعسناسی " و " کۆمەڵناسی " بەختیار عەلی لە ژێر چەند سەرنجی ڕەخنەگرانەدا

پێشەکی  : 

  ئەو  دیاریدەیەی پێی دەگوترێت " بزاڤی ڕۆشنبیری کوردی "  لێرەدا جێگای لێکۆڵینەوە و ڕەخنەی کۆنکرێتی من نییە و نامەوێت تیشک بخەمە سەر پێکهاتەی ناکۆک و مەیلە دەرونییە دژ بە یەکەکانی ئەو، چونکە ئەوە باسێکە کە دوورە لە تەوەرەی سەرەکی ئەم نووسینەوە، بەڵکو ئەوەی کە گرنگە لێرەدا تیشیکی بخەمە سەر و بە شێوەیەکی کۆنکرێت ڕەخنەی ئاڕاستە بکەم ئەو ڕەوتە کڵێشەساز و سکولاستیکییەیە کە لەم ساڵانەی دواییەدا لە ژێر ناوی " نوێگەرایی " دا ، لە شێوەی گروپێکی بچووکی پۆز لێدەر لە بواری ڕۆشنبیریدا سەری هەڵداوە و قارەمانانی ئەم گروپە خۆیان لێبووەتە فەیلەسوفەکان و بیریارانی ڕۆژگاری بووژانەوە و سەردەمی ڕۆشنگەری .ئەم گروپە خۆیان بە گروپی " ڕەهەندییەکان " ناساندووە .

        ئەم ڕەوتە کڵێشە ساز و کۆپییە چییە  بە ئاوێتە بوونیان لەگەڵ کێشە فەلسەفییەکان و باسە فەلسەفییەکانی جیهانی هاوچەرخ و سەدە ڕابردووەکاندا، دەیانەوێت ئەوەمان بۆ بسەلمێنن کە هەموو سنورە کلاسیکی و تەقلیدییەکانی جوڵانەوەی ڕۆشنبیری  کوردییان تێپەڕاندووە و تەنانەت خودی هەمان بزووتنەوەیان لەگەڵ قەیراندا بەرەو ڕوو کردووەتەوە و زەمینە بابەتی و زاتییەکانی شۆڕشێکی نوێیشیان لە بواری ڕۆشنگەریدا فەراهەم هێناوە، ئەویش بەوەی گوایە ئەمان ئەو سنورانەیان سڕیوەتەوە کە فەرمانڕەوایەتی " ئایدۆلۆژی " بە سەر سیاسەت، ئەخلاق، ئەدەب و هونەردا دیاری دەکات، بەڵام وەک لە درێژەی باسەکەیشمدا ڕوونی دەکەمەوە، ئەم ڕەوتە نە پشت بە زانست و مەعریفە دەبەستێت لە باسە سۆسیۆلۆجییەکانیدا و نە توانیویەتی لە سنورە تەقلیدییەکانیش دەربچێت . ئەم ڕەوتە کاتێک دەیتوانی ئەوە بۆ ئێمە بسەلمێنێت کە ڕەوتێکی " نوێگەری " یەو لە سنوورە تەقلیدییەکانی "بزاڤی ڕۆشنبیری کوردی " پەڕیوەتەوە کە :

یەکەم / وەڵامی بە کێشە و پرسیارەگەلی نوێ بدایەتەوە کە تا ئێستا قوتابخانە فەلسەفییەکانی جیهانی کۆن و هاوچەرخ دەرکیان نەکردوو.. بۆنموونە کێشەی فکر و بوون و ئەوەکە کامیان لە پێشەوەیە، کێشەی بنەڕەتی فەلسەفە و فەیلەسوفەکان بووە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا . ئەو پرسیارە فەیلەسوفەکانی دابەشکرد بەسەر دوو ئۆردگای ماتریالیستی و ئایدیالیستی ناکۆک و دژ بەیەکدا و ئەوکێشەیە تا شۆڕشی فەلسەفی ئەڵمانیا و ئینشقاق لە قوتابخانەی فەلسەفی هیگڵی ساڵانی سی سەدەی نۆزدە بەهێزی خۆی درێژەی کێشا .

دووەم / هیچ یەکێک لە کێشە فەلسەفییەکان و باسە فەلسەفییەکانی ئەوگروپە، باس و کێشەیەکی نوێ نییە کە ئەوان داهێنەری بن و سەرئەنجام تەنها خۆیشیان وەڵام دەرەوەی بن، بەپێچەوانە هەموو باسە تیۆری و فەلسەفییەکانی ئەوان لە جیهانی فەلسەفەو مێژووی فەلسەفەدا وەڵامی خۆیان وەرگرتووەتەوە و ئەم گروپە تەنها کڵیشە سازییەکی لێکردوون وبە شێوەیەکی دڵخوازانە وەریگێڕاونەتە سەر زمانی کوردییەکی پەرێشان .

سێیەم / لە فەڕەنسای سەدەی هەژەدەهەم و لە ئەڵمانیای سەدەی نۆزدەهەمدا، شۆڕشی فەلسەفی زەمینە خۆشکەری شۆڕشێکی سیاسیی بوو . قوتابخانە فەلسەفییە جیاوازەکان و باسە فەلسەفییە جیاوازەکانیان لەو دوو وڵاتەو لەو دوو سەدەیەدا، سێبەریان کردبوو بە سەر هەموو جووڵانەوە سیاسیی و کۆمەڵایەتییەکاندا و فیکری سیاسیی مرۆڤی ئەو دوو ووڵاتەیان ئاڕاستە دەکرد بەرەو ئەو ئامانجەی کە فەیلەسوفەکان وەک سەنتیێزی باسەکانیان بەیانیان کرد بوو، بەڵام لە کوردستان کامە جووڵانەوەی سیاسیی لەژێر کاریگەری باسە کڵێشەیییەکانی ئەم ڕەوتەدا قەوارەی گرتووە ؟ کامە فیکری سیاسیی و کامە بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی بە ئاڕاستەی باسە فەلسەفییە تێکەو لێکەکانی ئەم گروپەدا ڕۆیشتووە و سەرئەنجام کامەیە ئەو سنووربەندییە دیاریکراوە کە ئەم ڕەوتە لەگەڵ ڕەوتی ڕۆشنبیری کلاسیکی کوردایەتیدا دروستیکردووە ؟ لە سەر ئەرزی واقعدا وەڵامێکی ئەو پرسیارانە وەرناگرینەوە .... بەهەرحاڵ، لە مێژە زۆرێک لە برادەرانم داوای ئەوەم لێدەکەن کە هەڵوێستەیەک لە سەر ئەم ڕەوتە سکولاستیک و کڵێشەسازە بکەم، بەڵام لەلایەک بەهۆی ئەوەوە کە ئەم ڕەوتە سەنگینییەکی نەبووە و نییە لە سەر کۆمەڵگە و  ڕووداوەکانی کوردستان و لەلایەکی تریشەوە بەهۆی ئەوەوە کە کاتی گەڕانەوەم نەبووە بۆ سەر هەموو نووسراو و دەقەکانی نووسەرانی ئەم  ڕەوتە، نەمتوانیووە دەست بکەم بە پۆلێمیکێکی فیکری لە گەڵیاندا، بەڵام لەم ڕۆژە کورتانەی پشووی سەری ساڵە دا ئەو هەلەم بۆ ڕەخسا کە بچمە ناو گۆڤاری " ڕەهەند " ی زمان حاڵی ئەو گروپەوە . لەنێو بابەتەکانی ژمارە ( 7 )ی دا نووسینێکی ( بەختیار عەلی ) سەرنجی ڕاکێشام کە لە ژێر ناونیشانی [ لە ئارەزوی کوشتنەوە بۆ ئارەزووی فەرامۆشکردن ١] دایە. ئەم ڕۆژە کورتانەی پشووی سەر ساڵ ئەو دەرفەتەی بۆ ڕەخساندم کە لە سەر چەند بەشێکی نووسراوەکەی بەختیار ئەم سەرنجانە بنووسمەوە و لە شێوەی ئەم نووسینە کورتەدا بڵاویان بکەمەوە ... بەهەرحاڵ ، نووسینەکەی بەختیار، نووسینێکی تاڕادەیەک دوورو درێژەو دەکەوێتە خانەی باسێکی سۆسیۆلۆجییەوە . ئەو نووسراوەیەی ( بەختیار ) دەکرێت وەک بەشێک لە هەوڵە بە ناو " نوێگەری " یەکانی ئەم ڕەوتە لە بواری زانستی کۆمەڵناسیدا هەڵوێستی لە سەربکرێت. گەرچی نووسراوەکەی بەختیار ماوەیەکی زەمەنی دیاریکراوی بە سەردا تێپەڕ بووە و قسە لەکات و ڕۆژگارێک دەکات کە بەعس تیادا فەرمانڕەوایی عێراق دەکات، بەڵام ئەو باسە ( بەعسناسی و ئەنفالناسی ) بۆ بەختیار باسێکی تیۆری بنچینەیییە لە بواری کۆمەڵناسیدا کە ئەرکەکانی ئایندەی خۆی و لایەنگرانی بۆچوونەکانی لەسەر بینا دەکات .. بەم مانایە کە باسەکەی ناچێتە خانەی باسێکی سەرپێی و گوزەرەوە و کۆن نابێت !!...منیش بە پێی گرنگی و بەهایەک کە بەختیار بۆ نووسینەکەی خۆی دایناوە، گرنگی ئەم هەڵوێستە ڕەخنەگرانەیەم لەلا گەڵاڵە بوو لەسەر نووسراوەکەی ئەو . سەرەڕای ئەوەش، ئەو ڕەخنانەی کە لەم نووسراوەیەدا گەڵاڵە کراون تەنها پەیوەست نەکراونەتەوە بە باسی " ئەنفالناسی" و " بەعسناسی " یە ئەبستراکەکەی بەختیارەوە، بەڵکو گشت میتدۆلۆژی بەختیاریان کەم تا زۆر خستووەتە ژێر تیشکی خۆیانەوە، بەتایبەتیش میتدلۆژی ئەو لەبواری کۆمەڵناسیدا .

        لە کۆتاییشدا پێویستە، سێ خاڵ دیکە بەبیری خوێنەر بهێنمەوە : یەکەم / وەک لەپێشەوە ووتم باسەکەی بەختیار تایبەتە بە ڕۆژگارێکی دیاریکراوە وە کە ( کات ) تیایدا ڕابردووە و لە بەرئەوە لەزۆر شوێندا منیش ناچار بووم کە بە پێی هەمان کاتی ڕابردوو پۆڵیمیکەکە لەگەڵ بەختیاردا ئەنجام بدەم . بۆنموونە : بەختیار دەڵێت :" خورافاتە وا زەنب بکەین کە بەعس نوێنەری بورژوازییە ..." و منیش دەڵێم :"بەعس نوێنەری بورژوازییە ..." ، لەلای هەردووکمان کات  ( ئێستا )یە و قسە لە دیاریدەیەک دەکەین کە لە ئێستادا بوونی هەیە ، بەڵام لەکاتێکدا کەبەعس ڕووخێندراوە، کات پابەند دەبێتەوە بە( ڕابردوو )ە وە ...، بەهەرحاڵ ئەوەندەی کە چوارچێوەی مناقشەکە ڕێگای دابێت ئەو دیاریدە یە " بەعس " م پابەندکردووەتەوە بە کاتی دیاریکراوی خۆیەوە . دووەم / باسێکی کۆمەڵناسی، بەبێ میتۆدێکی دیاریکراو و بە بێ تێڕوانینێک فەلسەفی ـ ئابوریی و سەرئەنجام تێڕوانینێکی سیاسیی، قسەیەکی پووچ و دوور لە لۆجیکە . بەختیاریش لە باسەکەی دا خاوەنی میتۆدی دیاریکراوی خۆی و خاوەنی تێڕوانینی فەلسەفی ، ئابوریی و سیاسیی خۆیەتی . لە بەر ئەوە، کێشەکەی منیش لەگەڵ بەختیاردا بەناچاری دەچێتە هەرسێ بوارەکەوە و ڕەنگە ئەو باسەیش بۆ خوێنەرانێک کە ئاشنایەتییان لەگەڵ باسە فەلسەفی و ئابورییەکاندا نەبێت، هەندێک ووشک بێت  و مێشک هیلاک بکات، بەڵام ئەوەندەی کە کرابێت هەوڵم داوە باسەکە ئاسانتر بکەمەوە  و ئەوەندەیش کە باسەکە ڕێگای نەدابێت بە پێی سروشتی تایبەتی باسەکە نووسیمە و لەو ڕوەوە گوناهێک لە ملی مندا نییە، چونکە سروشتی ئەو جۆرباسانە بەو شێوەیەیە  .... سێ یەم / ئەو سەرچاوانەی کە پشتم پێبەستوو ، هەموویان بە زمانی فارسین و هۆی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ئاست تەنگییەی کە ئێستا لە گەڵ سەرچاوە عەرەبییەکان و پەرتوکە عەرەبییەکاندا لە گەڵی بەرەو ڕوو  بوومەتەوە ....

       با ئێستایش  لەگەڵ نووسەردا هەنگاو بەهەنگا و  بڕۆین و بزانین ئەم ڕۆشنبیرە " نوێگەری "یە چ باس و میتۆدێکی کۆنمان دەداتێ لە زەمینەی شیکردنەوەی دیاریدەو پەیوەندییە کۆمەڵایەتی یەکاندا ؟

           میتۆدی" بەعسناسی " یەکەی بەختیار لە بەر ڕۆشنایی تیۆری مەعریفەدا 

        بەختیار پێشەکی نووسینەکەی دەکاتە میتۆدێک بۆ چوونە ناو باسێکی سۆسیۆڵۆجی  فراوانەوە کە دەیەوێت لە بەر ڕۆشنایی هەمان باسدا دوو دیاریدەی سیاسیی لە کۆمەڵگەدا ، کە بریتین لە " بەعس " و " ئەنفال "،  بۆ خوێنەر ڕوون بکاتەوە . خاڵی دەست پێکردنی باسەکەی نووسەر دیاریدەیەکی کۆنکرێتە کە دەیەوێت لە ڕێگای شیکردنەوەی دیاریکراوی ئەوەوە کۆمەڵگە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان وەک چەمک و زاراوە دیاریکراوەکان بخاتە ڕوو . بە واتایەکی تر ، ئەو دەیەوێت لە  تایبەت " ەوە بچێت بۆ" گشت "، بەڵام نووسەر لەم پرۆسەی تجریدەدا،  کە بۆخۆی بەشێکی بنەڕەتی لە تیۆری مەعریفە پێکدەهێنێت، لەلایەکەوە توانای جووڵانەوەیەکی پێچەوانەی نییە و ناتوانێت بگەرێتەوە بۆ " تایبەت " و لەلایەکی تریشەوە  دووچاری سەرگێژی و ئەزمونگەری حسی دەبێت و ناتوانێت ڕۆبچێت بە ناخی قووڵترین ئەوپەیوەندییە دیاریکراو و دیاریکەرەکاندا کە ئەو دوو دیاریدەیەیان لە ئاستی بەرکەوتە حسییەکانی  ئەودا بەرجەستە کردووەتەوە و سەرئەنجام پەیوەندییەکی میکانیکی و دڵخوازانە لە نێوان پەیوەندییە دیاریکەر و دیاریکراوەکانی ئەو دوو دیاریدەیە دروست دەکات، نەک پەیوەندییەکی ڕاستەقینە و پێویست . بەم هۆیەشەوە ناتوانێت " بەعس" و " ئەنفال"مان بەشێوەی چەمک و زاراوە بابەتییەکان، لە شێوە ڕاستەقینەکەی خۆیاندا، یان بەو شێوەیەی کە لە دنیای ماددی دەرەوەی فکری ئێمەدا بوونی بابەتییان هەیە  بۆ وێنا بکات .بەختیار لە خاڵێ یەکەمی پێشەکییەکەی دا  دەڵێت :

[ بۆ تێگەیشتن لە ئەنفال ، تەنیا یەک ڕێگامان لە پێشدایە ، ئەویش ڕێگای تێگەیشتنە لە " بەعس " . بەبێ ناسینی بەعس ناتوانین ئەنفال بە کۆی دیاریدە مێژوویی و کۆمەڵایەتی و دەرونی یەکانی دیکە گرێ بدەینەوە.... بەعسیزم دیاریدەیەکە ، سروشت و مۆرکی هەموو ئەو دیاریدانەی تر دەگۆڕێت  کە بە ناوی دا گوزەر دەکەن  ].

پاشان لە خاڵی شەشەمدا دەڵێت :

[ خۆدزینەوە لە “بەعس ناسی " لە ڕاستی دا خۆدزینەوە یە لە خۆناسینیش ، چونکە دامەزراندنی تێڕوانینێکی کۆنکرێت و ئاشکرا بۆ بەعس، واتە دامەزراندنی تێڕوانینێکی کۆنکرێت و ئاشکرایش دەربارەی وەزیفەکانی خۆمان1].

     لە میتۆدی " بەعسناسی "یەکەی بەختیاردا، بەعسیزم ئەو دیاریدەیەیە کە پەیوەندییە مێژوویی، کۆمەڵایەتی، ئابوریی و کڵتورییەکان و تەنانەت خودی کۆمەڵگەیش دەخوڵقێنێت و دیارییان دەکات. لەم میتۆدە میتافیزیکییەدا، ئەوە کۆمەڵگە نییە کە چینە کۆمەڵایەتییەکان، دەوڵەت، کەسایەتییەکان و حیزبە سیاسییەکان دەهێنێتە بوونەوە، بەڵکو ئەوە دەوڵەتە کە بوونێکی ماددی داوە بەکۆمەڵگە و پەیوەندییەکۆمەڵایەتییەکان . بەواتایەکی تر، بەعس هەم وەک سیستمێکی سیاسیی و هەم وەک ڕێباز و ئایدۆلۆژییەکی  دیاریکراو بەرلە کۆمەڵگە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانەوەیە و  کۆمەڵگەو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانیش زادەی کارکردی ئەوسیستەم و ڕێبازە فیکرییەن کە بە ناوی بەعسیزمەوە وەک دیاریدەیەک لە چوارچێوەی جوگرافیا و سەرزەمینێکی دیاریکراودا، کە پێی دەڵێن عێراق و کوردستان قەوارەی گرتووە .... دواتر بە ووردی دەگەڕێمەوە سەر ئەم باسە، بەڵام با ئێستا بگەڕێنەوە سەر خاڵی شەشەمی پێشەکییەکەی نووسەر. ئەو لەخاڵی شەشەمدا جەخت لەسەر  تێڕوانینێکی " کۆنکرێت " وئاشکرا بۆ بەعسناسی دەکات و ئەمەش بە پێشمەرجی خۆ هوشیاری مرۆڤی کورد دەزانێت و ئەرکەکانی ئایندەش لە بەر ڕۆشنایی ئەودا دیاری دەکات . بەناچاری ڕەوتی درێژە کێشانی باسەکە ئەو پرسیارە دەهێنێتە گۆڕێ کە تێڕوانینی " کۆنکرێت " چییەو چ جێگایەکی لە دەزگای فیکری و فەلسەفی بەختیاردا هەیە؟ کۆنکرێت لە دەزگای فەلسەفی بەختیاردا واتە پرۆسەی تجریدی دڵخوازانەی شیکردنەوەی دیاریدەو پەیوەندییە دیاریکراوەکان لە ڕێگای بەرکەوتە و بینراوە هەستییەکانی خۆیەوە . ئەو دەیەوێت لە ڕێگای ناسینی بەعسەوە، وەک بەرکەوتەیەکی حسی خۆی، بڕوات بۆ پەیوەندییە ئابوری، سیاسیی و کۆمەڵایەتی و کەڵتوری یە دیاریکراوەکانی کۆمەڵگە، بەڵام سەرئەنجام ئەو لە بازنەی دیاریکراوی کۆنکرێتدا خول دەخوات و لە هەمان پرۆسەی تجریدا ناتوانێت یاساکانی زاڵ بە سەر دروست بوون و جووڵانەوە و فەوتانی ئەودیاریدە کۆنکرێتەدا، بە شێَوەی کەتگۆرییە تیۆرییەکانی هەڵهێنجراو لە پرۆسەی تجریدێکی زانستییانە بەدەستەوە بدات . هۆی سەرەکی ئەمەش دەگەڕێتەوە سەر ئەوە کە بنەمای باسەکەی بەختیار لە سەر میتۆدێکی میتافیزیکی بنیاتنراوە . بۆ میتافیزیکەکانیش ( لەوانەش بەختیار )" شتەکان و وێنەی زاتییان، واتەچەمکەکان، وەک شتە هەمیشە نەگۆڕەکان ، بەجیاواز ، یەکێک پاش لەویتر و بەبێ لەبەرچاوگرتنی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ یەکتردا دەخرێنە ژێر شیکردنەوەوە2  "، بەڵام باسە ڕەخەنەییەکەی من لە سەر بنەمای میتۆدی دیالیکتیکی بنیاتنراوە و دەکەوێتە جەمسەری ناکۆکی باسەکەی بەختیارەوە . لەمیتۆدی دیالیکتیکیشدا، شتەکان و دیاریدەکان نەگۆڕ نین و  لەحاڵەتی گۆڕانی هەمیشەییدان، لە نەبوونەوە پێدەخەنە بوونەوە و لە نەبوونیشەوە بەرەو فەوتان دەچن ...بەهەرحاڵ، ئەم ئاستە لە باسەکە، ئەم پرسیارە دەهێنێتەکایەوە کە ئایا دەکرێت هەموو پرۆسەی تجریدێک، لەوانەش پرۆسەی تجریدەکەی بەختیار، بە پرۆسەیەکی ڕاستەقینەو زانستییانە بزانین ؟ یان چۆن دەتوانین خۆمان لەو گومانە دوربخەینەوە هەر تجریدێک، کە لە پرۆسەی شیکردنەوەی دیاریدەو شتەکانی دنیای ماددی دەرەوەی فکری ئێمەدا دەکرێت و پاشان وەک چەمک و زاراوە فیکرییەکان بەیان دەکرێن، بە تەجریداتی ڕاستەقینە و زانستییانەی بزانین ؟ ئەم کێشەیە دەمانباتەوە ناو خانەی کێشەیەکی بنەڕەتی تری فەلسەفەو مێژووی فەلسەفە، کە ئەویش کێشەی پەیوەندی نێوان فکر و بوونە لە زەمینەی تیۆری مەعریفە و لە بواری زانستی کۆمەڵناسیدا . لە هەنگاوی یەکەمدا ئەو پرسیارە کۆنە لە بارودۆخێکی نوێدا دێتەوە گۆڕێ کە فکر لە پێش بوونەوەیە، یان بە پێچەوانەوە ؟ لە مێژووی فەلسەفەدا ، فەیلەسوفە ماتریالیستەکان بە شێوەی جۆراو جۆر وەڵامی هەمان پرسیاریان داوەتەوە و لە سەر ئەوە هاوڕا بوون کە بوون، یاخود ماددە لە پێش فیکرەوەیە . وەڵام بەو پرسیارە ڕوویەکی کێشەکە بووە و هەمان کێشە ڕوویەکی تریشی هەیە، ئەویش ئەمە کە " فیکری ئێمە چ پەیوەندییەکی لەگەڵ جیهانی ماددی  دەوروبەرماندا هەیە ؟ ئایا فیکری ئێمە دەتوانێت پەی بە جیهانی ڕاستەقینە ببات ؟ ئایا ئایدیاکان و مەقولاتەکانی زەینی ئێمە دەتوانێت ڕەنگدانەوەیەکی ڕاستەقینەی واقع بن ؟3". بێگومان وەڵامی ئەو پرسیارە لە ڕوانگەی ماتریالیزمی دیالیکتیکەوە، لەبواری تیۆری مەعریفەدا، پۆزەتیڤە و بە قبوڵ کردنی ئەوەکە " دیالیکتیک بریتییە لە یاسا گشتییەکانی  جووڵانەوە ـ ئەویاسایانەی کەلە جیهانی دەرەوە یان لە فیکری مرۆڤدان ـ دوو کۆمەڵ یاسایە کە لە ناوەرۆکدا یەکسانن و لە دەربڕینیشدا جیاوازن4"، گومانێک بۆ ئەوە نامێنێتەوە کە مێشکی مرۆڤ بەشێکە لە جیهانی ماددی و وەک ئاوێنەیەک وایە کە جیهانی ماددی و سروشت لە خۆی دا پێچەوانە دەکاتەوە  . بە واتایەکی ڕوونتر و ئاسانتر، تا ئەو جێگایەی کە دیالیکتیک بریتی بێت لە یاسا گشتییەکانی جووڵانەوە لە دنیای ماددی و لە فکری مرۆڤدا، ئەوا بە دڵنیایییەوە  مێشکی مرۆڤ دەتوانێت ئەو یاسانە لە خۆیدا ڕەنگ پێبداتەوە و بەشێوەی چەمکە تیۆرییەکان بەیانیان بکات و سەرئەنجام بۆ ناسین و گۆڕینی ئەو واقعە کۆنکرێتەی کە لەگەڵیدا بەرەو ڕوو بووەتەوە، بەشێوەیەکی هوشیارانە بەکاریان بهێنێت ...بەڵام میکانیزمی ناسینی ئەویاسایانە چییە و مرۆڤ چۆن دەتوانێت پەی بەو یاسایانە ببات کە زاڵن بەسەر دروست بوون و جووڵانەوە و گەشەکردنی دیاریدەکان و شتەکان و واقعی کۆنکرێتی بینراوی ئەودا ؟ لەچ ڕێگاو کاناڵێکەوە دەتوانین لە ئاستی دەرکەوتەی شتەکان و دیاریدەکان زیاتر بڕۆین کە بەرهەستەکانمان دەکەون  و یاساکانی زاڵ بە سەر دروست بوون، جووڵانەوە وگەشەکردن و سەرئەنجامیش لە ناوچوونیان  دیاری بکەین و بدۆزینەوە ؟ بۆ گەیشتن بەو مەبەستە، لەپێشدا دەبێت شتەکان و دیاریدەکان، یان هەمان خودی واقعی کۆنکرێت بناسین وپاشان هەنگاو بە هەنگاو ڕۆبچین بە ناخی پەیوەندییە دیاریکراو و دیاریکەرەکاندا و لە هەرهەنگاوێکدا مەقولاتی ئەبستراکتر بە دەست بهێنین، واتە هەر ئەو کارەی کە بەختیار لە باسەکەیدا بە ئاوەژۆیی و لنگەو قوچی ئەنجامیداوە و لە دوا وێستگەیشدا، هەوڵەکەی تەنها بە زۆر بڵەییەکی بێ سەرئەنجام کۆتایی پێدێت  لە زەمینەی بەعس ناسی و ئەنفالناسیدا، چونکە ( وەک دواتر ڕوونی دەکەمەوە ) بە ختیار ناتوانێت خودی هەمان تێڕوانینی کۆنکرێتی جێگا مەبەستی خۆی لە بارەی ئەنفال و بەعسەوە، لە پرۆسەی تجریداێکی زانستیانەو ڕاستەقینەدا، بە شێوەی مەقولات و مەفاهیمی هەڵهینجراو لەواقعێکی کۆنکرێتەوە فۆرمۆڵە بکات . واقعی دیاریکراو، یان هەمان واقعی کۆنکرێت لە دەزگای فیکری و مەعریفی بەختیاردا دەگۆڕێت بۆ کۆمەڵێک کڵێشەی ئامادەکراوی زاتییانە کە ئەو بە شێوەیەکی ئیختیاری و دڵخوازانەی خۆی  دەیەوێت هەمەکی بکاتەوە بە سەر کۆمەڵگەو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا... خاڵی لێوە هەستانی باسەکەی بەختیار دیاریدەی بەعسیزمە، دیاریدەی بەعسیزم، هەمان واقعی کۆنکرێتە کە هەموو پەیوەندی و ناکۆکی یەکان و تەنانەت خودی کۆمەڵگەشی لە خۆی گرتووە و ئەو دەیەوێت لە پرۆسەی تجریددا یاساکانی زاڵ بە سەر جووڵانەوەی  ئەودا بدۆزێتەوە و بەشێوەی یاسا تیۆرییەکان و چەمک و زاراوە دیاریکراوەکان گەڵاڵەیان بکات، بەڵام  گرفتەکەی ئەو لەوەدایە کە لە چەمکێکی تایبەتی و ئەبستراکەوە دەست پێدەکات و ناتوانێت لەو چەمکە ئەبستراکە ( بەعس ) یش زیاتر بڕوات کە خۆی بەشێکە لە گشتیەتێکی بناغەیی تر، کە ئەویش کۆمەڵگەو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانە. بەم شێوەیە دەبینین کە نووسەر لە پرۆسەی تەجریدەکەیدا ،توانای گەڕانەوەیەکی پێچەوانەی نییە بۆ هەمان واقعی کۆنکرێت و ئەو چەمک و زاراوانەیش کە لە هەمان پرۆسەدا بەدەستی هێناون، هیچ شتێک نین جگە لە چەمک و زاراوای پوچ و بێناوەرۆک و خەیاڵی و دڵخوازانە کە هەموویان بەرئەنجامی ئەزموونی مشاهداتی حسی خۆیەتی ، نەک بەرئەنجامی کۆمەلێکَ تجریداتی زانستیانە و واقعی و زەروری  .

     بەختیار لە ئاسمانەوە دا دەبەزێتە سەرزەوی، بەڵام ئێمە دانیشتوانی سەر زەوین و دەمانەوێت لە سەر زەوییەوە بفڕین بۆ ئاسمان. ئەو لە هەستی کۆمەڵایەتییەوە دەست بەشیکردنەوەی بوونی کۆمەڵایەتی " بەعس" دەکات وەک دیاریدەیەکی کۆنکرێت، بەڵام میتۆدی زانستی کۆمەڵناسی، ئەو میتۆدەیە کە لە بوونی کۆمەڵایەتییەوە دەست بە شیکردنەوەی بەعس دەکات وەک دیاریدەیەکی کۆنکرێت. بەعس هەم وەک دەوڵەت و هەم وەک سیستەمێکی سیاسیی و هەم وەک ڕێبازێکی فکری دیاریکراو، بەشێکە لە سەرخانی کۆمەڵگە . کۆمەڵگەی عێراق بەعسی دیاریکردوە و خوڵقاندوویەتی ، نەک بەعس کۆمەڵگەی عێراقی دیاریکردبێت وخوڵقاند بێت . دەکرێت بەعس بکرێتە خاڵی دەستپێکردنی شیکردنەوەیەکی کۆنکرێت، بەڵام لە پرۆسەی تجریددا قسە لە سەر خاڵی دەست پێکردن نییە، بەڵکو قسە لەسەر  تێپەڕینی زیاترە لەم دیاریدە کۆنکرێتە و هەنگاو بە هەنگاو چوونە ناو پەیوندییە دیاریکەر و دیاریکراوەکانیەتی لە ئاستێکی قوڵتر و قوڵتردا و پاشانیش گەڕانەوەیە بۆ هەمان واقعی کۆنکرێًت و بەیانکردنی ئەنجامەکانی ئەو پرۆسەی تجریدەیە وەک کەتگۆرییە تیۆرییەکان . مارکس لەڕەخنەگرتنی ئابوری ناسانی بورژوازیدا، کێشەی تێپەڕین لە تایبەتەوە بۆگشت و گەڕانەوە لە گشتەوە بۆ تایبەت، یان گوزەرکردن لە هەمان واقعی کۆنکرێت، بەم شێوەیە چارەسەر دەکات و دەڵێت :[ کۆنکرێت، کۆنکرێتە، چونکە شوێنی چڕ بوونەوەی زۆرترین پێکهاتە و دیاریدەکانەو بەیانکەری جیاوازییەکانە، بەڵام لە ڕوانگەی پرۆسەی فکرییەوە جۆرێکە لە یەکبوون و ئەنجام و نەک خاڵی لێوە هەستان، تەنانەت ئەگەر لە پراکتیکیشدا وەک خاڵی لێوە هەستان و بەم هۆیەشەوە خاڵی لێوەهەستانی مشاهدە و دەرکەکانی ئێمەیش بێت . لە حاڵەتی یەکەمدا، واتە بە لە بەرچاوگرتنی واقعی کۆنکرێت وەک خاڵی لێوە هەستان و دەرئەنجامی گۆڕانی مێژوویییانە، دەرکی ڕاست و دروستی ئێمە بەرانبەر بە واقع لە ناو چەمکە ئەبستراکەکاندا دەتوێتەوە، لەکاتێکدا، لە حاڵەتی دووەمدا، واتە لە ڕوانگەی پرۆسەی فکرییەوە کە واقع جۆرێکە لە گۆڕانی مێژوویی، دەبینین کە لە سەربنەمای دیاریکەرە ئەبستراکەکانەوە دەتوانرێت بگەیتە سەرلە نوێ بەرهەمهێنەوەی واقعی کۆنکرێت لە ڕێگای هزرەوە. هیگڵ دووچاری ئەو خۆش خەیاڵییە بوو بوو کە دەیویست بزانێت واقع ئەنجامی فکری چڕ بووەوەیە بە سەر خۆیدا کە خەریکی قوڵ بوونەوەیە لە بیرکردنەوە و جووڵانەوەی خۆیدا . لە حاڵێکدا کە ئامانج لە دەست ڕاگەیشتن بە کۆنکرێت لە ڕێگای پرۆسەی بیرکردنەوەوە، بە هەمان شێوەی دەست ڕاگەیشتن بە واقعی کۆنکرێت و بیرکردنەوەی دووبارە بەرهەمێهنراویش، بەڵام ئەمە بە هیچ شێوەیەک بە واتای دیاریکردنی ڕەوەندی پێکهاتەی خودی واقعی کۆنکرێًت نییە . بۆنموونە، سادەترین چەمکی ئابوریی، واتە بەهای گۆڕینەوە، بەرئەنجامی بیرکردنەوەی ئێمە نییە، بەڵکو وەستاوە لەسەر بوونێکی کۆنکرێتی وەک دانیشتووان و کرداری بەرهەمهێنانی ژمارەی دانیشتووان لە بارێکی دیاریکراودا ....ئەم کەتگۆڕییە ناتوانێت بوونێکی دیکەی هەبێت جگە لە پەیوەندییەکی تەجریدی و یەکلایەنە لە ناوەخنی گشتیەتێکی زیندووی دیاریکراودا . ئەمە لەحاڵێکدایە کە بەهای گۆڕینەوە وەک چەمکێکی دیاریکراو تەمەنی نوحی هەیە ....تا ئەوکاتەی کە چالاکییەکی تەواو کەلامی و تیۆری و زەین لە شوێنی خۆیدا بمێنێتەوە، هزریش بوونی سەربەخۆی خۆی لەدەرەوەی زەیندا دەپارێزێت .لەم ڕووەوە، لە شێوەی فکردا پێویستە سەرنج بدرێتە سەر بابەتی سەرەکی، واتە کۆمەڵگە 5] . کۆنکرێت، شوێنی کۆبوونەوەی پێکهاتەو ناکۆکییە جۆراو و جۆرەکانە لە یەکێتییەکی ماددیدا، پرۆسەی تجریدش هیچ شتێک نییە جگە لە شۆڕبوونەوە بەناخی ئەو ناکۆیانەدا لەقوڵترین ئاستی پەیوەندییەکانیاندا و سەرئەنجامیش بەیانکردنی ئەو ناکۆکییانە وەک کەتگۆرییە تیۆرییەکان . بە واتایەکی تر، بۆ ناسینەوە و دۆزینەوەی یاسا بابەتی و زەرورییەکان لە جیهانی ماددیدا ( کۆمەڵگەیش وەک بەشێک لەو جیهانە )، تەنها لە ڕێگای پرۆسەی تجریدێکی زانستییەوە مەیسەر دەبێت، کە پێش مەرجی ئەویش لە هەمان پرۆسەی فیکریدا گوزەرکردنە لە تایبەتەوە بۆ گشت و لە گشتیشەوە بۆ تایبەت . بۆ ناسین و دەرکردنی زانستیانەی هەردیاریدەیەکی کۆنکرێتی سروشتی، یان کۆمەڵایەتی، کە ئەمەی دوایییان جێگای سەرنجی باسەکەی منە، بەرلە هەمووشتێک پێویستە ئەو دیاریدەیە، وەک دیاریدەیەکی زیندوو لەبەرچاوبگیرێت کە لەحاڵی جووڵانەوە و گۆڕانی هەمیشەییدایە . پرۆسەی سەرهەڵدان وگەشەکردن و پەیوەندی ناکۆکی شێوە و ناوەرۆکەکەی، پاشانیش پەیوەندییە ناوەکییە ناکۆکەکانی وپەیوەندییە ناکۆک و تەباکانی لە گەڵ دیاریدەکانیتردا لە بەرچاوبگیرێت ....بەڵام با ئیسَستا بزانین بەختیار چۆن دەڕوانێتە " بەعسیزم "  وەک دیاریدەیەکی کۆنکرێت و لە هەمان پرۆسەی تەجریدا بەرەو کوێ مل دەنێت و ئەو چەمکانەی کە لە هەمان پرۆسەی تجریدا بە دەستی هێناون، تاچەندە دەکرێت وەک بەرەنجامی تەجریداتێکی ڕاستەقینە و زانستی لە بواری کۆمەڵناسیدا داوەرییان لە سەر بکرێت . وەک لە پێشەوە ووتم، بەختیار لە " بەعس "ەوە دەڕوات بۆ کۆمەڵگا و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان .کەوایە با دێڕ بەدێڕ و پەرەگراف بە پەرەگراف لەگەڵ باسەکەیدا بڕۆین . ئەو لەو بارەیەوە دەڵێت :[ بەکورتی وای دەبینم کە بۆ تێگەیشتن لە بەعس دەبێت لە بەعسەوە خۆی دەست پێ بکەین .... نەک هەوڵ بدەین پێش وەخت هەندێک زاراوە و چەمک دابەزێنین و ڕووداوەکان لەسەر ڕۆشنایی ئەو چەمک و زاراوانە تەفسیر بکەین 6]. تا ئێرە، واتە تا ئەم ئاستە گشتی وتجریدییە لە باسەکە سەبارەت بە دیاریدەیەکی کۆنکرێت، کە بریتییە لە "بەعس "، کێشەیەکی ئەوتۆم لەگەڵ نووسەردا نییە، تەنها سەرنجێکی زمانەوانی نەبێت، کە ئەم پۆست مۆدێڕنیستە زمانناسە !! بە شێواندنی ڕێزمانی کوردی دەیەوێت سنووری خۆی لەگەڵ نووسەرانی تەقلیدی دا دیاری بکات! . کاکی پۆست مۆدێڕنە ! دەتوانیت پێمان بڵێت کە: ( بۆ تێگەیشتن لە بەعس دەبێت لە بەعسەوە خۆی دەست پێ بکەین ) ڕێزمانیەن واتای چی دەگەیەنێت ؟ " بەعس " لەو ڕستەیەدا " ناو "ە  و " خۆ " یش تەئکیدە لەسەر هەمان " ناو "، بەڵام لە ڕستە دروستکردنی کوردی و لە ڕێزمانی کوردیدا ئەو ڕستەیە بەو شێوە بێ واتایەی بەختیار بەکار نەبەین وبەشێوەیەکی تر ئەو ڕستەیە دروست دەکەین :  ( بۆ تێگەیشتن لە بەعس دەبێت لە بەعسەوە ، یاخود لە بەعس خۆیەوە ، یان لە خودی بەعسەوە ـ کەئەم خودەی دواییان لەم ساڵانەی دواییەدا بەهۆی کاریگەری ئەدەبیاتی فارسییەوە لە سەر ئەدەبیاتی کوردیدا جێ کەوتووە ـ دەست پێبکەین. کە من پێم وایە بەکاربردنی لە خودی بەعسەوە ئاسان تر و ڕۆشنترە ) نەک وەک بەختیار بڵێین  "لە بەعسەوە خۆی "دوو بزوێن و واوەکەی نێوانیان بلکێنین بە (ناو ) ەکەوە و بۆ ناوێک دوو تەئکید بە کار بەرین، کە لە حاڵێکدا هەمان دوو بزوێن و واوەکەی نێوانیان دەتوانێت هەمان ڕۆڵی تەئکیدی ووشەی ( خۆی ) لە سەرناوەکە ( بەعس +ەوە ) ببینێت .... بەهەرحاڵ، لێرەدا کێشەکەی من کێشەیەکی زمانناسی و زمانەوانی نییە لەگەڵ بەختیاردا ( هەرچەند کە بواری زمانناسی و تێڕوانینیی ماددی و مێژووییش بۆ زمان،  بۆخۆی کێشەیەکی تری منە لەگەڵ پۆست مۆدێرنیستە کوردەکاندا، بەڵام تەنها مەبەستم بوو کە بە ئاماژەیەکی گوزەر ئەو شۆڕشە نوێیەی !!کە نووسەر و ڕەهەندییەکانی هاومۆدێلی لە زمانی کوردیدا کردوویانە بەخوێنەری بناسێنم )، بەڵکو کێشەی سەرەکی من  ( هەروەک  لە پێشەوەیش ئاماژەم پێکرد ) لێرەدا لە بواری میتۆدی شیکردنەوەی کۆنکرێت و تیۆری مەعریفە و  زانستی کۆمەڵناسیدا خۆی بەرجەستە کردووەتەوە . کەواتە با هەنگاوێکیتر لەگەڵ پرۆسەی تەجریدەکەی بەختیاردا بەرەو پێشەوە بڕۆین و خۆمان لە هەمان بوار نزیک بکەینەوە و بزانین کە " بەعس " ، " دەوڵەت " و "چین ـ طبقە "، چەمکە تیۆرییەکانی هەڵهێنجراوی واقعێکی ماددی و زەرورین لە مێشکی نووسەردا، یاخود دەرئەنجامی کۆمەڵێک خەیاڵات و گومان کردنی نووسەرن بەرانبەر بەواقعی ماددی دەرەوەی خەیاڵەکانی ئەو  .

     بەختیار لە پرۆسەی تجریدەکەیدا ، لە "بەعس "ەوە دەڕوات بۆ پەیوندی نێوان " دەوڵەت "و  "چین " و ئیتر لەناسینی ئەو پەیوەندییەدا تووشی سەرەگێژە دەبێت و ناتوانێت زیاتر لەو پەیوەندییە بڕوات، کە بەم هۆیەشەوە ناچار دەبێت پەیوەندییەکی ئیختیاری و دڵخوازانە لە نێوان ئەو دووچەمکەدا دروست بکات . ئەو لەو بارەیەوە دەڵێت :[ ئەوەی کە لەمێژووی بەعسدا کاریگەرە ، ئەوەیە کە دەسەڵاتی بەعس لە سەرەوەڕا ملکەچی قازانجەکانی هیچ توێژو تاقم و چینێکی کۆمەڵایەتی بەرین نییە .بە مانایەکی دیکە :1ـ بوونی بەعس لەسەرەوەی هەرەمی دەسەڵاتدا ڕەنگدانەوەی ئابوری چینێکی تایبەتی نییە .... بۆنموونە بەعس دەرئەنجامی باڵادەستی و گەورەبوونی هەندێک توێژ نییە لە ڕیزەکانی بورژوازی عێراقی دا ، واتە خورافەتە وازەنبە بکەین بەعس نوێنەری بورژوازی عێراقییە . بەعس لە هەموو ساڵانی حوکمڕانی خۆی دا و تائەمڕۆیش بۆرژوازی گۆڕیوە بۆمەیدانێکی گەمە کردن، بۆمەیدانی پراکتیک کردنی دەسەڵات. بەعس و سەرکێشی یە ترسناکەکانی ، بەعس و وێرانکارییەکانی بونیادی ژێرەوەی کۆمەڵگە ، تێکشکاندنی بێ سنووری بۆ هەموو بوار و دەروازانەی کە دەچنەوە سەر ڕێگای گەشەکردنی ئابوری بە پێچەوانەی ئەو خواستانەیە کە بورژوازی عێراقی گەر زمانی هەبایە و دەزگای ئازادی خۆی هەبایە دەکرا هەڵگری بێت 7].  با لە پێشدا چەند ناکۆکی ووتنێکی بەختیار لە هەمان  نۆ دێڕی سەرەوەدا ئاشکرا بکەم و دواتر بگەڕێنەوە بۆ سەر تەوەرەی سەرەکی باسەکە، واتە هەمان باسی پرۆسەی تەجرید . ئەو دەڵێت " بوونی بەعس لەسەرەوەی هەرەمی دەسەڵاتدا ڕەنگدانەوەی ئابوریی چینێکی تایبەت نییە ". گریمان ( تەنها گریمان ) ئەو بۆچوونەی بەختیار ڕاستە !! بەڵام ئەم گریمانە پرسیارێکیتر دەخاتە بەردەمی نووسەر، ئەویش ئەمە کە لەڕووی چلۆنایەتییەوە ژێرخانی ئابوریی بەعس وەک "دەوڵەت "ێک چی بووە  ؟ ئەو پرسیارەش، پرسیارێکی بنەڕەتیتر دەهێنێتە گۆڕێ : ناوەرۆکی کۆمەڵایەتی و چینایەتی بەعس وەک ( دەوڵەت ) چی بووە؟  ئاشکرایە کە خودی دەوڵەت گەورەترین سەرمایەدار ( بورژوازی ) بووە لە چوارچێوەی بازاڕی ناوخۆدا، مۆدێلی سەرمایەداری دەوڵەتی لە ئەلگۆ جیهانی سێیەمییەکەیدا ڕوخساری شێوەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری لە عێراقدا دیاری کردووە بۆ ماوەی زیاتر لە سی ساڵێک   .هەڵبەتە کە خودی بەختیاریش بەشێوەیەکی هوشیارانە بێت، یان ناهوشیارانە بێت،لە شوێنێکی نووسراوەکەیدا ددان بەو ڕاستییەدا دەنێت و دەڵێت :[ بەعس هەرلە سەرەتاوە دەزانێت کە بەبێ کۆنترۆڵ کردنی بەرهەم هێنان ، بازرگانی ، نرخ ئاستەمە  بتوانێت ئارەزوی مرۆڤە ئاسایی یەکان بەجۆرێک کۆنترۆڵ بکات ...8]، واتە بەختیار بەناچاری و بەشێوەکی خۆبەخۆیی ئەوە دەسەلمێنێت کە : یەکەم / شێوە و سیستمی  بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی لە عێراقی ژێر دەسەڵاتی بەعسدا، شێوەو سیستمی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییە . دووەم / دەوڵەت گەورەرترین بورژوازییە لە بازاڕی ناوخۆی عێراقدا . بەڵام گرفتەکەی بەختیار لەوەدایە کە لە پرۆسەی تەجریدەکەی دا ناتوانێت زیاتر لەو واقعە کۆنکرێتە بڕوات کە بەر هەستەکانی کەوتووە و ئەمەیش بووەتە هۆی ئەوە کە لەلایەک نەتوانێت شیکردنەوەکەی تا سەرئاستی ناسینی ناوەرۆکی چینایەتی بەعس و دەوڵەتەکەی بەرەوپێشەوە بەرێت و تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداری عێراقی دەست نیشان بکات و لە لایەکی تریشەوە بورژوازی لە ئاستی چینێکی کۆمەڵایەتییەوە دەهێنێتە خوارەوە بۆ سەر ئاستی بورژوازییەکی تاک وچەمکێکی  ئەبستراک و خەیاڵی لێدروست دەکات . لە بەر ئەوە، لەم ئاستە لە باسەکەدا و لەم ئاستە لەهەمان پرۆسەی تجریددا، بەختیار بە چەمک و زاراوە خەیاڵییەکان دەگات و بەم هۆیەشەوە لە ناو هەمان بازنەی واقعی کۆنکرێتی جێگا سەرنجیدا دەخولێتەوە، چونکە نووسەر پەیوەندییەکی دڵخوازانە لەنێوان " بەعس " وەک " دەوڵەت " و " دەوڵەت " یش وەک ئەنتی " چین " ! و " چین " یش وەک " بورژوازی "! یەکی تاک و ئەنتی دەوڵەت ! دروست دەکات و ئیتر لەو کڵێشە فکرییە شێواو و لە پێشدا ئامادەکراوە زیاتر  تێپەڕ ناکات، کە ئەمەش هیچ شتێک نییە جگە لە خولانەوە لە دنیای خەیاڵی ناکۆکییەکانی  نێوان بورژوازی و دەوڵەتی  بەعسدا .  خولانەوە لە بازنەی تەسکی " بەعس " و " بورژوازی " دا، خولانەوەیە لە ئاستی هەمان مشاهداتی حسیدا، واتە تێپەڕ نەکردنی  هەمان واقعی کۆنکرێتە . وەک مارکس لەنامەیەکیدا (جوڵای1868) بۆ کوگڵمان، دەنوسێت :" لە ڕاستی دا پێداگرتنی ئەوان ـ مەبەستی مارکس ئابوریناسانی بورژوازییە ـ بریتییە  لەسەر چەسپ بوون بەفۆرمی دیاریدەکانەوە  و خۆلادانیانە لە زیاتر ڕۆیشتن لە فۆرمی دیاریدەکان .لەم حاڵەتەدا ، ئیتر من نازانم چ پێویستییەک بە زانست هەیە ؟ 9 " . ئەگەر بڕیارە بەختیار زانستێکی کۆمەڵناسی نوێ بخاتە بەردەستمان، ئەوا دەبێت ئەو زانستە بۆمان ڕوون بکاتەوە کە لە چ پرۆسەیەکی مێژوویی و کۆمەڵایەتیدا " بەعس " وەک " دەوڵەت " ێک دروست بووە ؟ ئەم دەوڵەتەیش وەک بەشێک لەسەرخانی کۆمەڵگەی عێراق چ پەیوەندییەکی لەگەڵ ژێرخانی ئابوریی ئەو کۆمەڵگەیەدا هەبووە ؟ ئەم ژێرخانە ئابورییە  چ جۆرە ژێرخانێکی ئابوری بووە و  چ پەیوەندییەکی لەگەڵ گشت  ژێرخانی ئابوریی جیهانی دا هەبووە و هەیە ؟ هێزەکان و پەیوەندییەکانی بەرهەمێنانی ئەم ژێرخانە ئابورییە لەڕووی چەندایەتی وچلۆنایەتییەوە چۆن بوون و لەچ پرۆسێسێکی مێژووییدا قەوارەیان گرتووە و خودی دەستپێکردنی  ئەوپرۆسەیەش لەژێر کاریگەرییەکانی چ بارودۆخێکی ئابوریی و سیاسیی جیهانی دا دەستیپێکردووە و بەردەوام بووە ؟ شوێنی عێراق لە کاردابەشکردنی جیهاندا چۆن بووە و چۆن دەبێت ؟ بەرهەمهێنان و دووبارە بەرهەمهێنانەوەی گشت سەرمایەی کۆمەڵایەتی لەژێرکاریگەر چ کۆمەڵە یاسایەکدا بەئەنجام گەیشتووە و دەگات ؟  چین وتوێژە کۆمەڵایەتییەکان (لەوانەیش هەمان چینی بورژوازی  جێگا سەرنجی بەختیار ) کە ڕەنگدانەوەی مرۆیییانەی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانن چ جێگاو ڕێگایەکی دیاریکراویان لە پرۆسەی بەرهەمهێنان و بازاڕی ناوخۆدا هەبووە و هەیە ؟ پرۆسەی کەڵەکەی سەرەتایی سەرمایە لە عێراقدا چۆن بووە ؟ پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە لە عێراقدا چۆن بووە و چۆن دەبێت ؟  پرۆسەی کەڵەکە کردن و بەرهەمهێنان و سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی سەرمایە وڕێژەی قازانج لە بازاڕی ناوخۆدا چۆنە ؟ پەیوەندی ناکۆکی توێژەکانی سەرمایە و پرۆسەی پاڵاوتنی دەرونی سەرمایە لە عێراقدا چۆن بووە و چۆن دەبێت  و ڕۆڵی دەوڵەت چی بووە و چی دەبێت لەهەمان پرۆسەدا ؟ پەیوەندی ناکۆکی کارو سەرمایە لە بازاڕی ناوخۆدا چۆن بووە ؟  کاری بەرهەمهێن و نابەرهەمهێن لەچوارچێوەی بازاڕی ناوخۆدا چ جێگایەکی هەبووە و دەبێت ؟ سوپای زەخیرەی کار ( بێکاران ) لە چ بوارێکدا کەڵکی لێوەرگیراوە و کەڵکی لێوەردەگیرێت ؟ پەیوەندی عەرزەو تەڵەب چۆن بووە چۆن دەبێت ؟ پەیوەندی نێوان کاری جەسەدی و فیکری لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی عێراقدا چۆن بووە و چۆن دەبێت ؟ هێنانە ناوەوە و ناردنە دەرەوە  چۆن بووە ؟ جەنگەکان وێرانکارییەکان بەعس درێژەی چ سیاسەتێک بوون وئەو سیاسەتە چ پەیوەندییەکی لەگەڵ ژێرخانی ئابوریی کۆمەڵگەی عێراق و جیهانی دا هەبووەو...؟ و سەرئەنجام دەوڵەتی بەعس چ پەیوەندییەکی بە هەموو ئەو پرسیارانەوە هەبووە کە لەپێشەوە هێنرانە گۆڕێ ؟ تەحدای بەختیار دەکەم ئەگەر توانیبێتی، یان بتوانێت بەشێوەیەکی کۆنکرێت، یان تەنانەت بەشێوەیەکی گشتیش بەکەناری ئەو پرسیارانەدا گوزەر بکات چ لە هەمان نووسراو و چ لە نووسراوەکانی داهاتووشیدا  .

       لەکاتێکدا کە بەختیار ناتوانێت لە بازنەی تەسکی " بەعس " و " بورژوازی " زیاتر بڕوات و پەیوەندییە دیاریکراو و دیاریکەرەکان لە ئاستێکی قوڵتر و قوڵتردا بناسێت و دەرکیان بکات، ئەوا بە ناچاری ئەو دوو زاراوە و چەمکەیش ( بەعس و بورژوازی ) دەبنە کەتگۆرییە ئەبستراک و خەیاڵییەکان و هیچ پەیوەندییەکیان لە گەڵ واقعی کۆنکرێتدانامێنێت و واقعی کۆنکرێت دەبێتە زاراوەیەکی پوچ و بێ مانا کە شوێنی هیچ جۆرە یەکێتییەکی دژەکان و ناکۆکییە بابەتییەکانی تێدا  نابێتەوە  و بەکورتی دەبێتە شوێنی یەکێتی گومان و خەیاڵە جیاوازەکانی بەختیار! . ئەمە یەکێکە لە تایبەتمەندییە بنچینەیی یەکانی میتافیزیزم کە ناتوانێت لەبەر دەرختەکان ناو دارستانەکە ببینێت . لەڕوانگەی میتافیزیکییەکانەوە " شتەکان و وێنە زاتییەکانیان ، واتە چەمکەکان، وەک بابەتە هەرگیز نەگۆڕەکان، بە شێوەیەکی دابڕاو لە پەیوەندییەکانیان دەخرێتە ژێر لێکۆڵینەوەوە . میتافیزیکەکان لە ناکۆیەکییە بێ پەیوەندییەکاندا گیردەکەن . بۆ ئەوان بەڵێ! بەڵێ یە! و نەخێریش ! نەخێرە! و هەرشتێکیش کە لەو چوارچێوەیەدا نەگونجێت پووچ و بێ واتایە.  بەبڕوای ئەوان شتێک یان بوونی هەیە، یان بوونی نییە .شتێک ناتوانێت هەم خۆی بێت و لە هەمان کاتداهەم شتێکی تریش بێت .دووجەمسەری ناکۆکی وەک پۆزەتیڤ و نێگەتیڤ نەگۆڕ و بێ کاریگەرین لە سەر یەکتری .لەهەنگاوی یەکەمدا ئەوها دێتە پێش چاو کە ئەم شێوە بیرکردنەوەیە، شێوە بیرکردنەوەیەکی مەعقولە لە بۆتەی ئەوشتەدا کە پێی دەگوترێت ئەقڵی سەلیم .گەرچی ئەقڵی سەلیم لە چواردیواری خانەی خۆیدا مەعقولە ، بەڵام هەرکە پێ دەخاتە دنیای لێکۆڵینەوە وە دووچاری ناکۆکییە چاوەڕوان نەکراوەکان دەبێت ...، چونکە ئەم شێوە بیر کردنەوەیە شتەکان و دیاریدەکان بە شێوەیەکی جیاواز و لێک دابڕاو لە پەیوەندییەکانیان لە بەرچاو دەگرێت و پرۆسەی دروست بوون و لە ناوچوونیانی بیر دەچێتەوە 10". بەختیاریش  لە لێکۆڵینەوەکەیدا، وەک هەر میتافیزیکێکی دیکە، بەعس و بورژوازی لە پەیوەندییە دیاریکراو و دیاریکەرەکانیان دادەبڕێت و پرۆسەی دروستبوونیان و لە ناچوونیانی بیر دەچێتەوە و بەم هۆیەشەوە بە کڵێشە تیۆرییە لە پێشدا ئامادەکراوەکانییەوە بوونێکی خەیاڵی بە " بەعس " وەک دەوڵەت و بە " بورژوازی " یش وەک چین دەدات، نەک بوونێکی ماددی کە لە دەرەوەی فیکری ئێمە و خەیاڵەکانی بەختیاردا خۆیان سەلماند بێت . ئەم ئاستە دیاریکراوە لە باسەکە، ئەو پرسبارە دەهێنێتە پێشەوە کە نووسەر بۆچی ناتوانێت لە هەمان واقعی کۆنکرێت، یان لە هەمان دیاریدەی " بەعسیزم " زیاتر بڕوات و لەو بازنەیەدا خول دەخوات ؟ وەڵامی ئەم پرسیارە لە یەک حاڵەت بەدەر نییە و ئەویش ئەمەکە میتۆدی شیکردنەوە و تیۆری کۆمەڵناسییەکەی بەختیار ، میتۆد و تیۆرییەکی میتافیزکییەو ئەم تیۆری و میتۆدەیش بە پێی سروشتی خۆی توانای ڕوونکردنەوەی ناکۆکییە ناوەکییەکان و یاساکانی زاڵ بەسەر پرۆسەی جووڵانەوە و گەشەکردنی مێژوویییانەی دیاریدەیەکی تایبەت و کۆنکرێتی وەک " بەعس " و" بۆرژوازی "نییە . ئەم کێشە میتۆدی و تیۆرییە لە زەمینەی " بەعس " ناسی و " بۆرژوازی " ناسیدا دەمانباتەوە سەر ڕوویەکی تری پرۆسەی تەجرید، واتە ئەو پرۆسەیەی کە لە درێژەی خۆیدا دەبێت لە چەمک و زاراوەکانی وەک " بەعس " و " بورژوازی " زیاتر بڕوات و لە بناغەییترین ئاستیدا یاساکانی زاڵ بە سەر ئەو دیاریدەیەمان بۆ ڕوون بکاتەوە و وەڵامی زانستی و کۆنکرێتی ئەو پرسیارەمان بداتەوە کە بەعس بەرئەنجامی چ پرۆسەیەکی ئابوریی، کۆمەڵایەتی و مێژوویییە لە کۆمەڵگەی عێراقدا ؟ بەعس و دەسەڵاتی سی ساڵەی ئەو، بەهەر فۆرم و کڵێَشەیەکەوە کە دڵخوازی بەختیاربێت، هیچ شتێک نییە، جگە لەشێوە و کارکردی " دەوڵەت " کە بەرژەوەندییەکانی گشت بورژوازی لە بازاڕی ناوخۆدا دابین کرد بوو لە سی ساڵی ڕابردوودا .ئەو دەوڵەتەش لە ئاسمانەوە نەهات بووە سەر زەوی، بەڵکو لە ناخی خودی کۆمەڵگە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانەوە سەری دەرهێنا بوو بەرەو ئاسمان . کەوایە بۆ ناسینی بەعس، دەبێت لە خودی بەعس زیاتر بڕۆین و کۆمەڵگە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی ناوخۆی عێراق بناسین و بیخەینە ژێر لێکۆڵینەوە و شیکردنەوەی کۆنکرێتەوە  .

        میتۆدی میتافیزکی بەختیار لە بەر ڕۆشنایی کۆمەڵگە وپەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا  

       وەک لە پێشەوە تیشکم خستە سەر، میتۆدی شیکردنەوەکەی بەختیار، میتۆدێکی تەواو میتافیزیکییە و بەم هۆیەشەوە پرۆسەی تەجریدەکەیشی دەبێتە پرۆسەیەکی دڵخوازانە و دوورکەوتنەوە لە ناسینی ڕاستەقینەی " بەعس " وەک دیاریدەیەکی کۆنکرێت کە لە دنیای ماددی دەرەوەی فکری ئەودا بوونی هەیە .لەوەش خراپتر ئەوەیە کە نووسەر لە هەمان پرۆسەی فکریدا بە کەتگۆرییەکی تر ( واتە  " بورژوازی " ) دەگات کە لە هەموو مانا و بوونێکی ماددی بەتاڵکراوەتەوە و کراوەتە بابەتێکی تەواو ئایدیالیزەکراو . لەوانەش مەهزەلەتر ئەوەیە کە بەختیار باسە گشتی و لەهەوادا هەڵواسراوەکەی ناو لێدەنێت باسێکی " کۆنکرێت و زانستێکی نوێ بۆبەعس ناسی ". نووسەر لە هەمان نووسراودا جەخت لە سەر ئەوە دەکاتەوە کە : [ تێگەیشتنی ئێمە لە ئەنفال پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی هەیە بە لە دایک بوونی " بەعسناسی " یەوە وەک زانستێک . بەعسناسیش دەبێت لە هەناوی کۆمەڵناسی یەکی نوێوە بێتە دی11.] پاشان پێ لە سەر ئەوە دادەگرێتەوە کە:[لێکۆڵینەوەیەکی ڕاستەقینە لە " بەعس " دەبێت لە سەرەتاوە لە خوێندنەوەی بەعسەوە دەست پێ بکات، وەک دیاریدەیەکی تایبەت بە جێگایەکی تایبەت و بە سەردەمێکی تایبەت 12.]بەڵام بەداخەوە نووسەر نەدەتوانێت میتۆدێکی"زانستی " نوێمان بداتێ بۆ " بەعسناسی " و نە دەیشتوانێت " بەعس "مان بۆ ڕوون بکاتەوە وەک دیاریدەیەکی تایبەت بە جێگایەکی تایبەت و سەردەمێکی تایبەت، چونکە لە هەمان پرۆسەی تەجریدەکەی بەختیاردا، ئەو دیاریدە تایبەت و کۆنکرێتە ( بەعس ) نە " شوێن " ێک و نە " کات "ێکی دیاریکراوی هەیە و نە وەک دیاریدەیەکی تایبەتیش، کەبۆ ناسینی کۆنکرێتی ئەو دەبێت لە ئاستی دەرکەوتە حسییەکەیدا زیاتر بڕۆیت، خراوەتە ژێر شیکردنەوەوە . زانای کۆمەڵناسەکەمان، کە جەختێکی زۆر لە سەر ناسینی کۆنکرێتی بەعس دەکات ، تەنها لە ئاستێکی سەرخانی ڕووت و ئەبستراکدا دەسوڕێتەوە و پرۆسەی تەجریدەکەشی لە نێوانی " بەعس " وەک " دەوڵەت " و " بۆرژوازی "ش وەک " چین " ێک، کە ناڕازییە بەرانبەر بە ( دەوڵەت ـ بەعس ) کۆتایی دێت و بەشێوەی ئەم چەمکە تیۆرییە بەیان دەکرێت :[ ئەوەی بە سەر بورژوازی عێراقی دا دێت، ڕەنگدانەوەیەکی ڕەها و بێ سنووری ئەو ویستانەیە بەعس هەڵگریەتی ، ئاڕاستەی فشار لەم سیستەمەدا لە بورژوازی و قازانجە چینایەتییەکانی ئەوەوە نییە بۆسەر بەعس ، بەڵکو بە پێچەوانەوە فشار هەمیشە لە بەعسەوەیە بۆ سەر بۆرژوازیەت . لێرەدا چین فۆرمۆڵای دەوڵەت ناکات ، بەڵکو دەوڵەت بە ڕەهایی فۆرمۆڵای چین دەکات 13. ] لێرەدا بەختیار لە خەیاڵی خۆیدا  بەڕەهایی  فۆرمۆڵای دەوڵەت و چین دەکات و  بەم شێوەیە دەبینین کە نە " بەعس " وەکو "دەوڵەت " بنەمایەکی ماددی  و مێژوویی تایبەتی هەیە و نە " بۆرژوازی "یش  وەک " چین " ێک بوونێکی ماددی، کۆمەڵایەتی و مێژوویی تایبەتی  هەیە و نە " کۆمەڵگە " ی عێراقیش بوونێکی ماددی تایبەت و دیاریکراوی لە هەمان میتۆدی کۆمەڵناسییەکەی بەختیاردا هەیە، بەڵکو ئەوەی کە بوونی هەیە لە هەمان پرۆسەی تەجریدەکەی نووسەردا و سەرنجی خوێنەر بۆلای خۆی ڕادەکێشێت، خودی بوونی ئەو چەمکە تێۆرییە کڵێشەیی و لە پێشدا ئامادە کراوانەیە کە بە شێوەیەکی میکانیکییانە و دڵخوازانە هەمەکی کراوەتەوە بە سەر "دەوڵەت" و "چین" دا .  بەواتایەکی ڕوونتر، لە میتۆدی شیکردنەوەکەی بەختیاردا، نە " دەوڵەت " سەرخانێکی سیاسییە بۆ ژێرخانی ئابوریی کۆمەڵگە و نە " چین " یش ڕەنگدانەوەی مرۆیییانەی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتییە لە کۆمەڵگەی عێراقدا! . پووچی ئەم بۆچوون و  تێڕوانینە لە بواری کۆمەڵناسیدا، لەمێژە لەلایەن ماتریالیزمی مێژوویی مارکسەوە ئاشکرا کراوە.

      لە کاتێکدا کە کۆمەڵناسە پۆست مۆدێڕنیستەکەمان لە پرۆسەی تجریدەکەیدا ناتوانێت لە دیاریدەیەکی کۆنکرێتی وەک دەوڵەتی " بەعس " زیاتر بڕوات و ئەوژێرخانە ئابورییە ببینێت و بناسێت کە ئەو دەوڵەتەی لەسەر بنیاتنرابوو، ئەوجا دەگاتە ئەوەی کە دەوڵەت خوڵقێنەری چینی بۆرژوازییە :[ ئەم دۆخە ئابورییەش مانای ئەوەیەکە هێزی بۆرژوازیەت لە ئاستی بازرگانی یان پیشەسازی دا " واتە شوێنی لە سیستمی بەرهەمهێنان" دا ناتوانێت ببێتە مایەی دابینکردنی هێزی سیاسی ، دیارە ئەمە بەو مانایە نییە کە لە هەندێک ئاست و لە هەندێک قۆناغدا تێکەڵاو بوونێکی بەرچاو نییە لە نێوان قازانجەکانی بەعس و هەندێک توێژی تایبەتی بۆرژوازیەتدا ، بەو مانایە نییە کە بەعس خۆی نابێتە مەڵبەندی دروستکردنی دەوڵەمەندەکان و ڕکێف کردیان ، بەڵکو دڵنیام کە بەعس دەوڵەمەندەکان دروست دەکات ، لە هەناوی خۆی دا گەورەیان دەکات و لەبری وەلائیش بۆ قازانجە ئابورییەکان وەلائییان بۆ حیزب بەسەردا دەسەپێنێت و نایشهێڵێت وەک چین گەڵاڵە بکەن 14.]  ئەمە ئەو میتۆدی زانستی بەعسناسییەیە کە بەختیار دێت بەعس و بۆرژوازی پێ شیدەکاتەوە .. بەعس کارگەیەکە بورژوازی عێراقی بەرهەمهێناوە بۆ ئامانجە حیزبییەکانی خۆی !!.. بەعس بورژوازییەکان دروست دەکات، بەڵام نایەڵێت وەک چینێک گەڵاڵە بکەن !! عەجیب زانست و داهێنانێکی نوێیە لە بواری کۆمەڵناسیدا !! ئەگەر قەرارە بەعس بۆرژوازییەکان دروست بکات، ئەوا هەرگیز بۆرژوازی تاکێک نییە، بەڵکو چینێکی کۆمەڵایەتییە .

کاک بەختیار ..!

 ئەو بۆچوونەی تۆ  داهێنانێکی زانستییانە نییە لە بواری کۆمەڵناسیدا، بەڵکو ئەوە دووبارەکردنەوەی پەندی بانێک و دوو هەوایە لەو بوارەدا  .  لەوەیش مەهزلەتر ئەوەیە کە ئەگەر بڕیارە بەعس بۆرژوازییەکان دروست بکات و وەلائی حیزبیان بە سەردا بسەپێنێت، ئەوا ئەو بورژوازییانە ئەندامی حیزبی بەعسن و حیزبیش واتە " دەوڵەت "ی بەعسییەکان و بەم پێیەش  دەوڵەتی بورژوازییە بەرهەم هاتووەکانی کارگەکەی بەعس، وەک چینێکی ڕێکخراو لە دەوڵەتدا خۆیان دەشارنەوە . لەم حاڵەتە کاریکاتێرە فکرییە ، یان ڕوونتر بڵێم لەم پەشۆکانە فکرییەی تۆشدا، دەوڵەت یەکسانە بە نوێنەری بورژوازی !.... با جارێ ئەم کاریکاتێر و پەشۆکانە فکرییەی نووسەر لەبارەی پەیوەندی نێوان "دەوڵەت " و " "چین "ەوە  بەجێ بهێڵین و بگەڕێنەوە سەر ڕوویەکی تری کێشەکە، واتە پێناسەی بەختیار بۆ " بورژوازی " وەک چینێکی کۆمەڵایەتی . ئەوەی لەم ڕووەوە سەرنجڕاکێشە، بێتوانایی نووسەرە لە بواری پێناسەکردنی کۆنکرێتی بۆرژوازیدا وەک چینێکی کۆمەڵایەتی دیاریکراو . بەختیارسەرەڕای بەکاربردنی چەند جارەی زاراوەی " بۆرژوازی " لە باسەکەی دا، بەڵام خوێنەر نە لەو پەرەگرافەدا و نە لە سەرانسەری نووسراوەکەیدا یەک ڕستەی بەرچاو ناکەوێت کە پێناسەی کۆنکرێتی " بورژوازی " جێگا سەرنج و مەبەستی نووسەر بکات . کاتێک بەختیار چەمک و زاراوەی " توێژە جیاوازەکانی بۆرژوازی " بەکار دەبات، ئاشکرانییە کە مەبەستی لە کام توێژانەیە ؟ کاتێک دەڵێت " هەندێک توێژی تایبەتی بورژوازی "، بۆ کەس زانراو نییە مەبەستی نووسەر لەکامە توێژی تایبەتی بورژوازییە ؟ لەوێدا نە توێژی تایبەت و نە خودی بورژوازیش وەک چینێکی کۆمەڵایەتی محەلێکیان لە اعراب دا نیە و بورژوازیەت و توێژ، چەمکێکی گشتی و بێ ناوەرۆکن کە هیچ ڕۆڵێکی بەرچاو و زیندوویان وەک فاعل لە بواری پراکتیکی کۆمەڵایەتی و لە پرۆسەی بەرهەمهێنان و دروست ردنی مێژوودا نییە . قسە کردن لە توێژی تایبەتی بۆرژوازی و لە خودی بۆرژوازی، وەک بکەرە کۆمەڵایەتی دیاریکراوەکان، بەبێ دیاریکردن و دەستنیشانکردنی جێگاو شوێنییان لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی ماددی و کۆمەڵایەتیدا، ڕاکردنە بە دوای سەرابدا لە مەیدانی کۆمەڵناسی  و لە بواری تیۆری مەعریفەدا . مارکس میتۆدی تەجریبی ئابوریناسانی بورژوازی چەندین جار دەخاتە بەر ڕەخنەوە لە هەمان پرۆسەی تجریدا و دەڵێت :" لەکاتی شیکردنەوەی ووڵاتێکی دیاریکراودا لە ڕووی سیاسیی ـ ئابورییەوە ، سەرەتا دەبێت لە دانیشتوانی ئەوەوە، لە دابەشبوونی ئەم دانیشتوانەوە بەسەرچینەکان، یان بەسەر شار، لادێکان، کەنارەکان و دورگەکان، لقە جیاوازەکانی بەرهەمهێنان، هێنانە ناوە و ناردنە دەرەوە ، بەرهەم و داهات و بەکارهێنانی ساڵانە، نرخی کاڵاکان و تاد...دەست پێبکەین .

     ئەوها میتۆدێک کە لەسەر واقعێکی کۆنکرێتەوە بنیاتنراوە، لە ڕووکەشدا وەک میتۆدێکی ڕاست و دروست دێتە پێش چاو . لەو ڕووەوە، لە ئابوریدا دەبێت لە دانیشتووانەوە، کە بناغەی هەموو کاری کۆمەڵایەتی بەرهەمهێنانە، دەستبە شیکردنەوە بکرێت . بەڵام  بە قوڵبوونەوەیەکی زیاتر لەم کێشەیە، پووچی و هەڵە بوونی هەمان میتۆد و تێڕوانین  ئاشکرا دەبێت  . بۆ نموونە، ئەگەر دانیشتوانی پێکهاتوو لە چینەکان لە بەرچاو نەگیرێت، ئەمە جگە لە تجریدێک هیچ شتێکی تر نییە . بەهەمان شێوە، چینەکانیش پێناسە پووچەکان دەبێت ئەگەر ئەو توخمانە نەناسین کە ئەم چینانەی لەسەر دروست بووە . کاری کرێ گرتە، سەرمایە و تاد...لەڕیزی ئەو توخمانەدایە .ئەوانیش بە نۆبەی خۆیان گرێدراون بە گۆَڕینەوە، کاردابەشکردن و بەهاکانەوە . بۆنموونە، سەرمایە بەبێ کاری کرێگرتە ، بەبێ بەها ، بەبێ پارەو نرخەکان وتاد...ناتوانێت بوونی هەبێت .بەم شێوەیە ئەگەر بڕیار بێت کە لە چەمکی گشتی دانیشتوانەوە دەست پێبکەین، بە ئەنجامگیرییەکی شێواو و ئاڵۆز دەگەین . لە کاتێکدا کە دەتوانرێت بە شیکردنەوەیەکی هەنگاو بەهەنگاو، بگەینە چەمکی ئاسانتر و ساکارتر . واتە لە واقعی کۆنکرێتەوە ووردە ووردە دەستبگات بە ئەبستراکە جوانترەکان و سەرئەنجامیش دەست ڕابگات بە ئاسانترین چەمک و زاراوەکان . لێرەدا کردارێکی پێچەوانەیش پێویستە، واتە دەبێت لە چەمکە ئەبستراکەکانەوە دەستپێبکرێت و جارێکی تر بگەڕێیتەوە بۆ توخمە پێکهێنەرەکانی واقعی کۆنکرێت، لەوانە دانیشتووان . ئەم میتۆدە بە پێچەوانەی میتۆدی یەکەمەوەیە، لە باتی ئەوەی کە ئەنجامگیرییەکی شێواو لە کارێکی گشتی بەدەست بهێنێت، دەمانگەیەنێت بە کۆمەڵێک ستراکچەر و پەیوەندی ئاڵۆزتر ... ڕوونە کە ئەم میتۆدە لە ڕووی زانستییەوە میتۆدێکی ڕاستە15". میتافیزیکیەتی زاڵ بە سەر دەزگای فکری و بیرکردنەوەی بەختیاردا لەوەدا خۆی بەرجەستە دەکاتەوە کە ئەم کۆمەڵناسە نوێیەمان!! نە لە دانیشتوانەوە، واتە نە لە کۆمەڵگەوە دەستبە شیکردنەوەی "بورژوازی " دەکات وەک چینێکی کۆمەڵایەتی دیارکراو لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا و نە سەرەتاییترین تێگەیشتنیشی لە بورژوازی هەیە وەک بوونێکی کۆمەڵایەتی لە کۆمەڵگەدا، هەروەها نە ئەلف و بایەکیش لە زانستی ئابوریی و تیۆرییە ئابورییەکان دەزانێت . من لەوە دڵنیام ئەگەر  بەختیار لەو بوارەدا، واتە لە بواری زانستە ئابورییەکاندا سەرەواوێک لە ورگیدا هەبووایە، لە نووسینەکەیدا ، یان لە هەمان پرۆسەی تەجریدەکەیدا دەکەوتە وازیکردن بە زاراوە و چەمکە ئابورییەکان و لانی کەم ئەگەر بە لنگەو قوچییش بووایە لە باسی بەعسناسییەکەیدا دەهاتە سەر پەیوەندی نێوان ئابوریی و سیاسەت لە کۆمەڵگەی عێراقدا .   نەک هەر ئەوەش، بگرە لەوەش خراپتر ئەگەر توانای کۆپیەکردنی بۆچوونەکانی ئابوریناسانی کلاسیک و مۆدێڕنی هەبوایە، هەروەک باسە فەلسەفییە تێکەولێکەکانی و هەروەک دزییە ئەدەبییەکانی ، کۆمەڵێک چەمک و زاراوەی ئابوری بە سەقەتی لە باسی بەعسناسی و ئەنفالناسییەکەیدا کۆپییە دەکرد و دەدزی  بەڵام وەک وتم ئەو لەو بوارەدا دەست و پای بە ستراوە و ئەمەش گەیاندوویەتە ئەوەی کە نەتوانێت لەهێنانە گۆڕێی باسی پەیوەندی نێوان " بەعس ـ دەوڵەت " و " بورژوازی " دا، وێنەیەکی فکری ڕاستەقینە بە دەستەوە بدات و باسەکە تاسەر ئاستی جێگا و ڕێگای ئابوریی و کۆمەڵایەتییان ببات و لە پرۆسەی تجریدەکەیدا دەستیبگات بە کۆمەڵێک دیارکەر و پەیوەندی ئاڵۆزتر . لەو ڕووەوە ناچار بووە هەرلە سەرەتای باسەکەیەوە ئەم بڕیارە پێش وەختە ڕابگەیەنێت کە:[ سەرەتا بەعس وەک کۆمەڵێک ڕووداو و دیاریدە و دەرکەوت و ڕەفتار ببینین ولێگەڕێین ئەوڕووداو و دیاریدانە قسە و بەڵگە نەویستی خۆیان بسەلمێنن ....16] ، بەڵام لە بواری تیۆری مەعریفە و زانست ( بەتایبەتی زانستی کۆمەڵناسی )دا هەرگیز ئەو باسە پووچ و بێ ناوەرۆکە لە گۆڕێدا نییە کە لێگەڕێ با دیاریدەکان و شتەکان وەک ئەوەی کە بەر هەستەکانی ئێمە دەکەون خۆیان پێناسە بکەن !. ئەوە تەجربەگەرایی و میتافیزیکیەتی فیورباخییە لە تێڕوانین بۆ دیاریدەکان و شتەکاندا . تەنانەت ئەوە بە پێچەوانەی  میتۆدی دیالیکتیکی هیگڵیشەوەیە لە ناسینی دیاریدەو شتەکاندا . هیگڵ لە پێشەکی کتێبی توخمەکانی فەلسەفەی حەقدا دەڵێت : " ئەم  کتێبە لەگەڵ زانستدا سەروکاری هەیە، لە بناغەوە ناوەرۆک، لە شێوە جیا ناکرێتەوە 17" ، بەڵام ئەو سکۆلاستیزمەی کە بەختیار بە ناوی زانستی کۆمەڵناسییەکی نوێوە دەرخواردی خوێنەری دەدات، هیچ شتێک نییە  جگە لە چەسپ بوون بە دیوی دەرەوەی دیاریدەکان و جیاکردنەوەی شێوەکانیان لە ناوەرۆکەیان، کە ئەمەش ڕاستەخۆ دژی زانستە بەگشتی و بە تایبەتیش زانستی کۆمەڵناسی .

        هەرەوەک لە پێشەوەیش ئاماژەم پێکرد، بەختیار دەڵێت :" تێگەیشتنی ئێمە لە ئەنفال پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی هەیە بە لە دایک بوونی بەعسناسییەوە وەک زانستێک . بەعس ناسیش دەبێت لە هەناوی کۆمەڵناسییەکی نوێوە بێتەدی . " بەڵام  نە زانستی " بەعسناسی " زۆربڵەیی و ووشەڕیزکردنی بێناوەرۆکە و نە زانستی کۆمەڵناسی نوێیش ئەو زانستەیە کە لە شیکردنەوەی کۆمەڵگەیەکی دیاریکراودا ڕۆنەچێت بە ناخی پەیوەندییە ئابوریی و ژێرخانییەکاندا کە چینە کۆمەڵایەتییەکان و دەوڵەت و سەرجەم پەیوەندییە سەرخانییەکانی دیکەی لە شکڵی دیاریدە کۆنکرێتەکاندا بەرجەستە کردووەتەوە . ئەوە ئیتر زانستی کۆمەڵناسی نوێ نییە کە توانای ڕوونکردنەوەی ئەو ڕاستییەی نەبێت کە "دەوڵەتی بەعس " نوێنەری بورژوازی عێراقی بووە و بورژوازییەکی خەیاڵی تاکی لیبراڵی چەوساوە دابتاشرێت و بخرێتە ناکۆکی و ئۆپۆزیسیۆنی دەوڵەتی بەعسەوە، بەڵکو ئەوە سەفصتەیەکی لیبراڵییە کە هیچ پەیوەندییەکی بە زانستی کۆمەڵناسی ڕاستەقینەوە نییە .. یاخود لەوەش کۆمیدیاتر، دەوڵەت بەخالق و بورژوازیش بە مەخلوق لە قەڵەم بدرێت . سەیرەکە لەوەدایە کە بەختیار نە دەزانێت بورژوازی چ محەلێکی لە اعرابدا هەیە و تەنانەت نەدەیشزانێت کە خودی چەمکەکە ڕەنگدانەوەی چ بارێکی ئابوریی و کۆمەڵایەتییە  لە کۆمەڵگەدا، کەچی لەولاوە هاتووە کاریکاتێرێکی فکری لە کێشە و ناکۆکی نێوان " دەوڵەتی بەعس " و چینی بورژوازیدا بۆ خوێنەر وێنا کردووە و ئەم حوکمە دەردەکات کە " دەوڵەت فۆرمۆڵەی چین دەکات و نەک بە پێچەوانەوە" . شیکردنەوەیەکی ووردتر لە سەر کۆمەڵگا و پەیوەندی کۆمەڵایەتییەکانی عێراق و تێڕامانێکی ووردتر لەو ناوەرۆکە چینایەتییەی کە دەوڵًەتی بەعسی لەسەر بینا کرابوو، باشتر دەتوانێت بێناوەرۆکی و پووچی هەمان تێزی " دەوڵەت " و "چین "ەکەی بەختیار ئاشکراتر بکات .

  "دەوڵەتی بەعس "وەک نوێنەری بورژوازی و"کۆمەڵناسی" بەختیاریش وەک ئەفسانەی بورژوازی لیبراڵ

            بەڵگەیەکی بەختیار بۆ سەلماندنی ئەوە کە دەوڵەتی بەعس نوێنەری بورژوای نەبووە، ئەمەیەکە ئەو پێی وایە: " دەسەڵاتی بەعس لەسەرەوەڕا ملکەچی قازانجەکانی هیچ توێژو تاقم و چینێکی کۆمەڵایەتی بەرین نییە ". ئیتر لێرەوە " بەعسناسی " یەکەی بەختیار وەک ( زانستێک ! )، لە هەناوی کۆمەڵناسییەکی " نوێ "وە  لە دایک دەبێت!! ...،بەڵام ئایا ئەوە بەڵگەیەکی لۆجیکییە و بەختیار دەتوانێت قەناعەتمان پێبکات کە ئەو بۆچوونەی بۆچوونێکی زانستییانەیە  لە زەمینەی بەعسناسیدا ؟ وەڵامەکە نێگەتیڤە و بۆ ئەمەش چەندڕاستییەکی بابەتی هەیە کە هەڵە بوونی هەمان تێڕوانینی بەختیار دەسەلەمێنن : یەکەم / هیچ دەوڵەتێک لە کۆمەڵگە و مێژووی مرۆڤایەتیدا نەبووە و نابێت کە ملکەچی قازانجەکانی چینێکی کۆمەڵایەتی دیاریکراو  نەبێت . دووەم / بورژوازی وەک چینێکی کۆمەڵایەتی، هەمیشە و لە هەموو جێگایەکدا کەمایەتییەکی کەمی کۆمەڵگەیە و ئەوەش خەیاڵ پڵاوە وابیر بکەینەوە کە " دەوڵەت " ملکەچی قازانج و بەرژەوەندییەکانی چینێکی بەرینی کۆمەڵایەتی وەک کارگەران وتوێژی  ووردە بورژوازی بێت، کە زۆربەی دانیشتوانی کۆمەڵگەکان و لەوانەش کۆمەڵگەی عێراق پێکدەهێنن . سێیەم / دەوڵەتی بەعس، ناوەرۆکە چینایەتییەکەی سەرمایەداری بوو، بەم مانایەکە لەلایەک ئامڕازێک بووە بە دەستی توێژێکی دیاریکراوی سەرمایەوە (لەدرێژەی باسەکەدا ئەو توێژە  پێناس دەکەم ودەیناسێنم ) و لەلایەکی تریشەوە ئامڕازێک بووە بۆ پاراستنی  سیاسیی و یاسایی بەرژەوەندییەکانی تری سەرمایە لە بازاڕی ناوخۆی عێراقدا و لەباری سیاسیی و یاساییەوە پارێزگاری لە ( مافی خاوەندارێتی تایبەتی ) گشت توێژەکانی بورژوازی کردووە لە کۆمەڵگەی عێراقدا .خاڵی یەکەم و سێیەم لە شیکردنەوە و ناساندنی ناوەرۆکی چینایەتی دەوڵەتی بەعسدا گرنگییەکی زیاتری هەیە و خاڵی دووەمیش لە درێژەی باسەکەدا ڕوونتر دەبێتەوە .

      لەڕووی مێژوویییەوە، دروستبوونی دەوڵەت دەرئەنجامی پرۆسەی گەشەکردنی کۆمەڵگە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان بووە لە قۆناغێکی دیاریکراودا . بە واتایەکی تر " دەوڵەت بەهیچ شێوەیەک هێزێک نییە کە لە دەرەوەسەپێنرابێت بەسەر کۆمەڵگەدا ، هەرەوەها بە پێچەوانەی دەرکی هیگڵەوە کە بڕوای وایە ( بەدیهاتنی ئایدیای ئەخلاق ) ، ( شیێوە و بەدیهاتنی ئەخلاقە ) نییە، بەڵکو دەوڵەت بەرئەنجامی پلەیەکی دیاریکراوە لە گەشەکردنی  کۆمەڵگە . بوونی دەوڵەت،  کۆمەڵگەی گۆڕیوە بۆ هێزە ناکۆک و ئاشتی هەڵنەگرەکان کە توانای چارەسەرکردنیانی لە دەست دەرچووە. بۆ ئەوەی کە هێزەناکۆکەکان، واتە ئەو چینانەی کە بەرژەوەندی ئابوری ناکۆکییان هەیە لە کۆمەڵدا، لە ڕەوتی خەباتێکی بێ سەرئەنجامدا یەکتری هەڵنەلوشن، هێزێک پێویست دەبێت کە  وەک دەردەکەوێت لە سەرووی کۆمەڵگەدا خۆی دەبینێتەوە .هێزێک پێویست دەبێت کە لە تووند و تیژی پێکدادانەکان کەم بکاتەوە و لە چوارچێوەی ( نەزم )ێکدا ڕێکیان بخات . ئەو هێزەی کە لە هەناوی کۆمەڵگە هاتووەتە دەرەوە و لەسەروی ئەودا خۆی دەبینێتەوە و زیاتر و زیاتر نامۆ دەبێت بە کۆمەڵگە ، ئەو هێزە هیچ شتێک نییە جگە لە دەوڵەت18" .   دەوڵەتی بەعسیش، دەوڵەتێک نییە کە لە ئاسمان و لە غەیبەوە نێردرابێت بۆ فەرمانڕەوایی بەسەر کۆمەڵگەی عێراق و خەڵکی عێراقدا، بەڵکو بەپێچەوانەوە ئەو دەوڵەتە دەرئەنجامی پلەیەکی دیاریکراو لە گەشەی ئابوریی، کۆمەڵایەتی و مێژوویی کۆمەڵگەی عێراق بووە و واقعێکی مەعقول بووە لەگەڵ ژێرخانی ئابوریی کۆمەڵگەدا لە سەردەم و بڕگەیەکی مێژوویی دیاریکراودا ، بەڵام  لەگەڵ تێپەڕینی کات و ڕۆژگاردا، ئەو دەوڵەتە زیاتر و زیاتر بەکۆمەڵگەو ژێرخانی ئابورییەکەی نامۆ بوو بوو، کە سەرئەنجام هەرچەشنە زەرورەت و مەعقول بوونێکی خۆی بە کۆمیدیترین شێوە لەدەستدا . دەوڵەتی بەعس زەرورەتێک بوو بۆڕێکخستنی پەیوەندییە چینایەتییەکانی کۆمەڵگەی عێراق لە چوارچێوەی نەزمی سەرمایەداری و شێوەی بەرهەمێنانی سەرمایەداری لە عێراقدا، ئەویش لە قۆناغێکی دیارکراو  لە مێژووی ئەو کۆمەڵگەیەدا، بەڵام ئیتر لە قۆناغێکیتردا ئەم دەوڵەتە دەکەوێتە ناکۆکییە وە لەگەڵ ئەو ژێرخانە ئابوورییەدا کە لە سەری وەستاوبوو . ئەم ئاستە لە باسەکە، دوو پرسیاری کلیلی دەهێنێتە گۆڕێ : یەکەم / ئەو زەرورەتە چی بووە لە کۆمەڵگەی عێراقدا کە " دەوڵەتی بەعسی " وەک نوێنەری گشت توێژەکانی سەرمایە هێناوەتە بوونەوە و وەک شمشێر بەسەر سەری دانیشتوانەکەیەوە ڕایگرت بوو ؟ دووەم / بەعس دەرئەنجامی باڵا دەستی و گەورە بوونی چ توێژێکی سەرمایە بووە لە بازاڕی ناوخۆی عێراقدا ؟ ناکرێت وەڵامی لۆجیکیانەی ئەو دوو پرسیارە لە ئاستی هەمان واقعی کۆنکرێتدا، واتە ئەوەی کە دەوڵەتی بەعس، دەوڵەتێکی تاک حیزبی و دیکتاتۆر بووە و مەودای بە توێژەکانی تری سەرمایە نەداوە کە لە بازاڕی ناوخۆدا گەشە بکەن، وەربگرینەوە . ئەوە ئاستێکی زۆر گشتی و ئەمپریکییە لە پرۆسەی " بەعسناسی " و کۆمەڵناسیدا . لەبەرئەوە، پێویستە لەو ئاستە گشتییەی باسەکە واوەتر بڕۆین تا بۆ بەختیاری ڕوون بکەینەوە کە دەوڵەتی بەعس ڕەنگدانەوەی دەسەڵاتی ئابوریی چ چینێکی تایبەتی بووە لە کۆمەڵگەی عێراقدا . مەرجی سەرەکی زیاتر ڕۆیشتنیش لەو ئاستە گشتییەی باسەکە، گەڕانەوەیە بۆ کۆمەڵگە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و ناسینی ژێرخانی ئابوری عێراقە لەو پرۆسە دیاریکراوە مێژووییەدا کە بەعسی تێدا دروست دەبێت و لە ڕەوتی ئاڵوگۆڕەکانی دواتریشدا وەک دەوڵەتێک لە سەر شانۆی ناکۆکییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی عێراقدا دەردەکەوێتەوە .

     مرۆڤەکانی هەر کۆمەڵگەیەک بۆ ئەوەی درێژە بەژیانی خۆیان بدەن و خۆیان وەک مرۆڤ بەرهەم و سەرلەنوێ بەرهەم بهێننەوە، بەناچاری دێنە ناو پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانەوە کە ئەو پەیوەندییانەیش سەربەخۆیە لە شعور و ئیرادەی ئەوان . مرۆڤەکان لەڕێگای کارو ئامڕازەکانی کارەوە، واتە هەمان هێزە ماددییەکانی بەرهەمهێنان، هەم خۆیان بەرهەم دەهێننەوە و هەم سروشت وژینگەی خۆیان دەگۆڕن و هەم مێژووی خۆیشیان دروست دەکەن . تا ئەو شوێنەی کە باسەکە پەیوەست دەبێتەوە بە دروستکردنی مێژووی کۆمەڵگەیەکی دیاریکراوە، دەبێت ددان بەو ڕاستییەدا بنێین کە ئەو مێژووە بە ئارەزو و خواستی مرۆڤەکانی ئەو کۆمەڵگەیە دروست ناکرێت، بەڵکو بە پێی هەلومەرج و بارودۆخێک دروست دەکرێت کە ئەوان لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتیدا لەگەڵی بەرەو ڕوو بوونەتەوە ....ئەوەی کە مێژووی کۆمەڵگەی عێراقی لە سەد ساڵی ڕابردوودا دیاریکردووە، ئەوە ئارەزو و ئیرادەی مرۆڤەکانی ئەو کۆمەڵگەیە نەبووە، بەڵکو ئەو مێژووە هەلومەرجێکی دروستیکردووە کە مرۆڤەکان تیایدا خەریکی چالاکی و ئەنجامدانی کاری بەرهەمهێنان بوون و ئەو پرۆسەی بەرهەمهێنانە ماددییەیش هەموو مێژووی سیاسیی، فکری و کۆمەڵایەتی ئەوانی دیاریکردووە . لێرەدا ئەو پرسیارە دێتە پێشەوە کە ئەو هەلومەرجی بەرهەمهێنانە چییە و چ گۆڕانکارییەکی بەخۆیەوە بینیوە و چ گۆڕانکارییەک بە خۆیەوە دەبینێت ؟ بێگومان وەڵامی  پڕاو پڕی ئەو پرسیارە* لە توانای ئەم نووسراوەیە بەدەرە . لەبەرئەوە، لێرەدا تەنها سەرەداوی گشتی ئەم کێشەیە بە دەستەوە دەدەم تا بۆ خوێنەر و بەختیاریش ڕوون بکەمەوە کە " دەوڵەتی بەعس " نوێنەری چ توێژێکی سەرمایەی کردووە لە بازاڕی ناوخۆدا .

     هەلومەرجی بەرهەمهێنانێک کە مرۆڤی عێراقی لە سەد ساڵی ڕابردوودا کاری تێداکردووە و چالاکی بەرهەمهێنانی تیادا ئەنجامداوە، بە سێ قۆناغی ئابوریدا گوزەر دەکات : قۆناغی پێش  لە کۆڵۆنیالیزم ، قۆناغی کۆڵۆنیاڵیزم و قۆناغی پاش لە کۆڵۆنیاڵیزم، واتە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم تا کۆتایی ساڵانی پەنجای سەدەی بیستەم و لە کۆتایی ساڵانی پەنجاوە تا ناوەڕاستی ساڵانی حەفتای سەدەی بیستەم . هەوڵ دەدەم وێنەیەکی گشتی لەو سێ قۆناغە لە شێوەی چەند خاڵێکدا کۆبەندی بکەم ونیشانی بدەم  :

الف ـ ئابوریی و شێوەی بەرهەمهێنانی فیوداڵی و کۆڵۆنیالی و نیمچە کۆڵۆنیاڵی، هەلومەرج شێوەی بەرهەمهێنان لە کۆمەڵگای عێراقی ئەو سەردەمەدا دیاری دەکات، کە هاوڕای ئەو دوو  شێوە بەرهەمهێنانە، واتە لە سایەی  شێوەی بەرهەمهێنانی فیوداڵی و مستعمرەو  نیمچە مستعمرەدا، بەرهەمهێنەران ( پیشەوەرانی شار و دێ )ی ناوخۆیش تا ڕادەیەکی دیاری کراو درێژە بە تەمەنی خۆیان دەدەن و دوایین مقاوەمەی خۆیان لە بەرانبەر کاڵاکانی هاوردەی گەورەترین ووڵاتانی پیشەسازی ئەو سەردەمەدا دەکەن.

لەو قۆناغە ئابورییە دیاریکراودا و لەو شێوە بەرهەمهێنانە دیاریکراوەدا کە ئاماژەم بۆکرد، لە لایەکەوە پرۆسەی دەستکۆتاکردنی مێژوویی ووردە بەرهەمهێنەرانی شار و دێ [ بۆ زیاتر تێگەیشتن لەو پرۆسەیە بڕوانە کتێبی بەنرخی مێژووی چینی کرێکاری عێراق ـ د . کەمال مەزهەرـ التطور الاقتصادی فی العراق ـ د.محمد سلمان حسن ، هەروەها : تکوین راس المال فی العراق ـ د . جواد هاشم] سەرەتاکانی خۆی دەست پێدەکات  و لەلایەکی تریشەوە سەرمایەی  بازرگانی و سوخۆر لە ئەڵقەی پێکەوە بەستنی نێوان بازاڕو پیشەوەران دێنە دەرەوە و دەبنە دەڵاڵی ساغ کردنەوە کاڵاکانی بەرهەمهێنراوی ووڵاتانی پیشەسازی  لە بازاڕی ناوخۆدا .

باءـ بەهۆی هاتنە ناوەوەی کاڵا و تەکنەلۆژی ووڵاتانی پیشەسازی ئەو سەردەمەوە ، نە شێوەی بەرهەم هێنانی کاڵایی و پیشەوەری دەستی بەشێوەیەکی پلە بەپلە و سروشتی گەشە دەکات ( وەک ئەوەی کە لە ووڵاتانی ڕۆژئاوایی دا ڕوویدا ) و نەسەرمایەی بازرگانی و سوخۆریش ڕۆڵی ئابوریی دیاریکراوی مێژوویی خۆیان لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا دەگێڕن و دەگۆڕێن بۆ سەرمایەی پیشەسازی و بانکی، بەهەمان شێوە کلاسیکییەکەی، کە ئەوەش بۆخۆی هەموو زەمینەکانی شۆڕشێکی پیشەسازی لە هەلومەرجی بەرهەمهێنانی کۆمەڵگەی عێراقدا لە بار دەبات و ناهێڵێت پرۆسەی جێگیر بوونی سەرمایەداری، یان هەمان پرۆسەی پێکهاتنی بازاڕی ناوخۆ، بەشێوەی کلاسیک و وەک  ئەوەی کە لە ووڵاتانی سەرمایەداری ڕۆژئاواییدا ڕووی دا گەشە بکات و جێگیر ببێت، کەئەوەش لە دواشیکردنەوەدا،  لە باری بابەتییەوە قەوارگرتن و دروستبوونی چینێکی بورژوازی لیبراڵ ونیشتمانی و پێکهاتنی دەوڵەتی بورژوا ـ دیموکراتی نەتەوەیی، کە ئەرکی ڕێکخستن و کۆکردنەوەی هێزەکان و  پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانی ناوخۆی لەئەستۆ بگرێت  لە بازاڕی ناوخۆی عێراقدا، کردە ئەفسانە و خەیاڵ لە هەمان فەترەی دیاریکراوی مێژووییدا.

     گەشە نەکردنی سەرمایەی بازرگانی و سوخۆری عێراق لەپرۆسەیەکی سروشتی و مێژووییدا ، بووە هۆی ئەوە کە نەتوانن بگۆڕێن بۆ سەرمایەی پیشەسازی و بانکی لە چوارچێوەی بازاڕی ناوخۆدا، کە ئەمەش هەرلە سەرەتاوە ڕێگای بۆ ئەوە ئاوەڵاکرد کە " دەوڵەت " ئەرکی بازرگانی دەرەوە و پێکهاتنی بانکەکان و پیشەسازی وابەستە بە ووڵاتانی پیشەسازی ئەو سەردەمە لە ئەستۆ بگرێت و بورژوازییەکی کۆمپرادۆری وابەستە بە ئیمپریالیزم لە کۆمەڵگای عێراقدا قەوارە بگرێت . پێکهاتنی یەکەمین دەوڵەتی پاشایەتی لە عێراقدا و لەژێر سایەی کۆڵۆنیاڵیزمی دەوڵەتی بەریتانیادا و پاشانیش دروست کردنی بانکەکان و دەستگرتنی بەسەر پیشەسازییە قورسەکان و بازرگانی دەرەوەدا، لەلایەک ڕێکخراوبوونی توێژی بورژوازی کۆمبرادۆری  تازە گیرساوی وابەستە بەئیمپریالیزم لە " دەوڵەت " دا نیشان دەدەن و لەلایەکی تریشەوە بۆخۆی هەمان ڕۆڵی ئیفلیجی سەرمایەی بازرگانی و سوخۆری عێراق نیشان دەدەن لە پرۆسەی مێژوویی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی عێراقدا .

جیم ـ قۆناغی سێیەم، کە هەلومەرجی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی لە کۆمەڵگەی عێراقدا دیاری دەکات، قۆناغی پۆست کۆڵۆنیالیزم و جێگیر بوونی سەرمایەداری دەوڵەتییە لە عێراقدا، کە لە ساڵی 1958وە دەست پێدەکات و تا ساڵی 1977 ئەو شێوە بەرهەمهێنانە، واتە تدخولکردنی ڕاستەوخۆی دەوڵەت لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا، بە تەواوی سەقامگیر دەبێت . ئەم قۆناغە گەرچی درێژکراوەی قۆناغی یەکەم و دووەمە ، بەڵام هەندێک تایبەتمەندی دیاریکراوی خۆی هەیە کە ناسینەوەی ئەوانە و دەستنیشانکردنیان ڕەنگە بەختیار لەم سەرەگێژە فکرییە دەربهێنێت کە پێی وایە : [ بەعس دەرئەنجامی باڵا دەستی و گەورە بوونی هەندێک توێژ نییە لە ڕیزەکانی بورژوازی عێراقی دا 19.] دواتر ڕوونی دەکەمەوە کە ئەو تایبەتمەندییە چینایەتی و کۆمەڵایەتییەی کە بەختیار دەستنیشانی دەکات، تایبەتمەندی چینایەتی و کۆمەڵایەتی بەعس نییە وەک ( دەوڵەت ) ێک و تایبەتمەندی زۆربەی هەرەزۆری حکومەتەکان و ( دەوڵەت )ەکانی ووڵاتانی وابەستەیە بە ئیمپریالیزم ، یان ئەو ووڵاتانەی کە پێیان دەڵێن ووڵاتانی جیهانی سێیەم، یان ووڵاتانی تازە پێگەیشتوو ....  بگەڕێینەوە سەر دەستنیشانکردنی تایبەتمەندییە دیاریکراوەکانی قۆناغی سێیەم کە بەم شێوەیەی لای خوارەوە تێگەیشتنی خۆم لە بارەیانەوە کورت دەکەمەوە :

الف ـ لە ڕووی مێژوویییەوە، دەستکۆتاکردنی ووردە بەرهەمهێنەرانی شار و دێ ( جوتیاران و پیشەوەران ) لە هۆیەکانی کار و بەرهەمهێنانیان، پێش مەرجی جێگیر بوونی سەرمایەدارییە وەک سیستمێکی بەرهەمهێنانی دیاریکراو . پرۆسەی دەستکۆتاکردنی ووردە بەرهەمهێنەران و جیابوونەوەیان لە هۆیەکانی بەرهەمهێنان و گۆڕانیان بۆ کرێکارانی کرێگرتە، هەمان پرۆسەی پێکهاتنی بازاڕی ناوخۆیە بۆ بورژوازی . یان بە واتای مارکس :{ ئەوەی کە بە پرۆسەی کەڵەکەی سەرەتایی سەرمایە ناسراوە، هیچ شتێک نییە جگە  لە پرۆسەی جیا بوونەوەی بەرهەمهێنەران و هۆیەکانی بەرهەمهێنان لە یەکتری .ئەم پرۆسەیە لەو ڕووەوە وەک پرۆسەی " سەرەتایی " دەردەکەوێت کە پێش مەرجە مێژوویییەکانی سەرمایەو شێوەی بەرهەمهێنانی گونجاو لەگەڵ ئەودا پێکدەهێنێت 20 }. ئەو پرۆسەیە کە نزیکەی هەشتا ساڵێکی خایاندووە لە کۆمەڵگەی عێراقدا، پرۆسەیەکە کە بەشێوەیەکی کلاسیک بە سەر ئەنجام نەگەیشتووە، بەڵکو بە شێوەیەکی جیاوازتر بووە کە دواتر بەکورتی دەستنیشانی دەکەم .

ب ـ سەرمایەی بازرگانی و سەرمایەی سوخۆر، دوو جۆر سەرمایەن کە لە ڕووی مێژوویییەوە تەمەنێکی درێژتریان لە سەرمایەی پیشەسازی هەیە و پێش مەرجی جێگیربوونی شێوەی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارین، وەک فۆرماسیۆنێکی ئابوریی ـ کۆمەڵایەتی و مێژوویی دیاریکراو. ئەو دووجۆرە لە سەرمایە، لە درێژەی هەمان پرۆسەی پێکهاتنی بازاڕی ناوخۆدا دەگۆڕێن بۆ سەرمایەی پیشەشازی . بە واتایەکی تر :{ بە ماوەیەکی زۆر درێژ ترلەوەی کە سەرمایە بتوانێت بەرهەمهێنان بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە، سەرمایەی بازرگانی وەک شێوەیەکی مێژوویی سەرمایە دەردەکەوێت . گەشەکردنی ئەو بەڕێژەیەکی دیاریکراو ، خۆی پێشمەرجێکی مێژوویییە بۆ گەشەکردنی سەرمایەداری، چونکە یەکەم وەک پێشمەرجی گەشەکردنی سەروەتی پوڵی ( پارەیی ) یە و دووەمیش لەو ڕووەوە کە پێش مەرجی شێوەی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییە، واتە بەرهەمهێنان بۆ بازرگانییە ....لەلایەکی تریشەوە هەموو گەشەکردنی سەرمایەی بازرگانی لەم ئاڕاستەوەیە کە هەرچی زیاتر سیفەتی بەهای گۆڕینەوە لەخۆ دەگرێت و هەرچی زیاتر بەرهەمەکان دەگۆڕێت بە کاڵا 21}. هەلومەرجێکی ئابوریی کە سەرمایەی بازرگانی و سوخۆری عێراقی لەگەڵی بەرەو ڕوو دە بێتەوە لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەهەم تا کۆتایییەکانی ساڵانی پەنجای سەدەی بیستەم، هەلومەرجێکە کە هەر جۆرە ڕۆڵێکی مێژوویی و بابەتی ئەو دوو جۆرە لە سەرمایە، لە مەیدانی بازاڕ و گۆڕینەوەدا دەسڕێتەوە و ڕێگری دروستدەکات لە بەردەمیاندا تا بەرهەمەکانی ووردە بەرهەمهێنەرانی عێراقی لە پرۆسەی گۆڕینەوەدا بگۆڕن بەکاڵا و لە هەمانکاتیشدا خۆیان لە پرۆسەیەکی لە سەرخۆ و پلە بەپلەدا بگۆڕن بۆ سەرمایەی پیشەسازی .

جیم ـ سەرمایەی بازرگانی لە عێراقدا، لە هەمان سەردەمی دیاریکراودا کە ئاماژەم بۆ کرد، لە ڕێگای وابەستە بوونییەوە بە کاڵای ووڵاتانی سەرمایەداری و ئیمپریالیزمی ئەو سەردەمەوە، خۆی یەکێک بووە  لە فاکتەرەکانی لە ناوبردنی پیشەی دەستی تەقلیدی و شێوەی بەرهەمهێنانی پیشەوەری لە عێراقدا کە بەشێوەکی خێرا و لەسەرەوە، زەمینەکانی گەشەکردنی پلە بە پلەی سەرمایەداری لە ناو بردووە و ڕێگرییەکیتر بووە لە سەر ڕێگای قەوارەگرتنی بورژوازی " نیشتمانی " دا ، واتە پێهکاتنی چینێکی " بورژوازی نیشتمانی " و " لیبراڵ و دیموکراتی " و  لە سەر بناغەی ئەویشەوە پێکهێنانی " دەوڵەتێکی بورژوا ـ دیموکراتی نەتەوەیی " کردە خەیاڵێکی هەرگیز بەدی نەهاتوو لە کۆمەڵگەی عێراقدا . بەو هۆیەشەوە، ئەو دەوڵەتانەی کە لە درێژەو کۆتایی ئەو پرۆسەیەدا پێکهاتن ( دەوڵەتی پاشایەتی، دەوڵەتی جمهورییەکەی  عبدالکریم قاسم  و دواتریش دەوڵەتی عارفییەکان و   بەعسییەکان ) دەوڵەتێک  نەبوون  کە لە خوارەوە ڕا پێکبێن و  (یان بە دیوێکی تری واتا و تێگەیشتنەکەی بەختیار دا) دەرئەنجامی باڵا دەستی و گەورە بوونی هەندێک توێژی کۆمەڵایەتی ( لەوانە سەرمایەی بازرگانی و سوخور و پیشەسازی نیشتمانی !! ) بورژوازی بن لە کۆمەڵگای عێراقدا . لە بەرئەوە، قسەکردنی بەختیار لە بارەی ئەوەوە کە ( دەوڵەتی بەعس ) دەرئەنجامی باڵا دەستی و گەورە بوونی هەندێک توێژ نەبووە لە ڕیزەکانی بورژوازی عێراقیدا و چاوەڕوانکردنی ئەوە کە ئەو دەوڵەتەی پاش بەعس دێتە سەرکار، ئەنجامی گەشەکردن و گەورە بوونی هەنێک توێژ بێت لە ڕیزەکانی بورژوازی عێراقیدا و ئەو دەوڵەتە دەوڵەتێکی دیموکراتیک و لیبراڵ بێت، ئەویش پاش ئەوە کە هەموو زەمینە بابەتی و مێژوویییەکانی ئەوها تێگەیشتن و ئەوها پرۆسەیەک بە گشتی لە بارچووە، هیچ شتێک نییە جگە لە خەون و خەیاڵێکی لیبراڵییانەی بەختیار لە سەردەمێکی مەحاڵدا .

د ـ لە باری مێژوویییەوە، قەوارە گرتنی ڕژێمی سەرمایەداری  لە عێراقدا، وەک فۆرماسیۆنێکی ئابوریی ـ کۆمەڵایەتی دیاریکراو، ئاکام و درێژەکێشانی ناکۆکی نێوان هێزەکان و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان نییە کە شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی بە دوای خۆیدا هێنابێت، بەڵکوجێگیر بوونی ئەو سەرمایەدارییە ڕاستەوخۆ ئاکامی کۆڵۆنیالیزەکردن و کارکردەکان و پێداویستییەکانی سەرمایەی مالی و مۆنۆپۆڵە ئیمپریالییەکان بووە لە سەدەی بیستەمدا . پێکهاتنی بازاڕی ناوخۆ، یان هەمان پرۆسەی کەڵەکەی سەرەتایی سەرمایە و جیابوونەوەی بەرهەمهێنەرانی ڕاستەوخۆ لە هۆیەکانی بەرهەمهێنان، پرۆسەیەکی دوور و درێژەو بە قۆناغ و بڕگەی جیاواز و جۆراو جۆری ئابوریی و سیاسیدا گوزری کردووە، بەڵام ڕاستییە مێژوویی و ئابورییەکەی ئەوە بووە کە پرۆسەی ناوبراو هەر لە سەرەتاوە بە پێی پێداویستییە دیاریکراوەکانی سەرمایەداری قۆناغی ئیمپریالیزم، واتە لەڕێگای هاتنە ناوەی کاڵا و سەرمایەی ئیمپریالیستییەوە بۆ ناوخۆی عێراق بە سەرئەنجام گەیشتووە و قەوارەگرتنی بورژوازی عێراقیش وەک چینیُکی کۆمەڵایەتی لە چوارچێوەی هەمان پرۆسەدا هاتووەتە بوونەوە و بەم هۆیەشەوە لە هەرجۆر تایبەتمەندییەکی دیموکراتی و پێشکەوتوخوازانە داتەکێنراوە . بەواتایەکی تر، پرۆسەی دەستکۆتاکردن و پێکهاتنی بازاری ناوخۆ بۆ سەرمایەداری عێراقی، لەکات و سەردەمێکدا بە سەرئەنجام گەیشتووە کە لە وڵاتانی میترۆپۆڵدا، سەرمایەداری مۆنۆپۆڵی زاڵ بووە و لە چوارچێوەی ئەو سەرمایەدارییە مۆنۆپۆڵییەشدا، سەرمایەی مالی، ڕەوتی چەرخانی هەموو سەرمایەکانی تری دیاریکردووە و کردوونیەتە پاشکۆی خۆی و ئەڵقەی ناوەندی و دیاریکەری گشت سەرمایەی کۆمەڵایەتی بووە لە وڵاتانی ئیمپریالیدا و ئەو سەرمایە مالییەیش، نەک تەنها ڕۆڵی هەژمونی خۆی سەپاندووە بەسەر گشت سەرمایەی کۆمەڵایەتی ئەو ووڵاتانەدا ، بەڵکو بەشێوەی جۆراو جۆر و بە دیاریکراوتریش لەڕێگای ناردنە دەرەوەی سەرمایەو کاڵاوە ( لە هەندێک بڕگەیشدا لە ڕێگای کۆڵۆنیاڵیزم و داگیرکاری سەربازییەوە ) ئەو ڕۆڵی هەژمونییەی  سەپاندووە بە سەرگشت سەرمایەی کۆمەڵایەتی وڵاتانی وابەستە ( لەوانەیش عێراق ) دا .

ه ـ بە دوای تەنفیزکردنی یاساکانی چارەسەرکردنی زەوی و زاری ساڵی 1958 و 1970 لە عێراقدا، سەرمایەداری وەک شێوەیەکی بەرهەمهێنانی مێژوویی و کۆمەڵایەتی جێگیر دەبێت و هەلومەرجە هاوچەرخەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری ( پرۆسەی بەرهەمهێنان و سەرلە نوێ بەرهەمهێنانەوەی زێدەبایی ) لە ژێر کارکرد و کاریگەرییەکانی یاساکانی چەرخانی سەرمایەی مالیدا بە یەکجاری  دێتە کایەوە و بەهای بەکار هێنانی فاکتەرە ماددییەکانی گشت سەرمایەی کۆمەڵایەتیش ( بەرهەمهێنان و دووبارە بەرهەمهێنانەوەی هۆیەکان و ئامڕازەکانی بەرهەمهێنان ژیان کە سەرمایە پێویستییەتی بۆ گۆڕانی پارە بەسەرمایەی بەرهەمهێنەر ) ڕاستەوخۆ گرێ دەدرێت بە پێداویستییە دیاریکراوەکانی سەرمایەی ئیحتکارییەوە . ئەمەش بووەتە هۆی  ئەوەکە چەرخانی گشت سەرمایەی کۆمەڵایەتی لەعێراقدا ( وەک هەرووڵاتێکی وابەستە بە ئیمپریالیزم ) لە تەوەرەی بەرژەوەندییەکان و کەڵەکە کردنی زێدە قازانجی سەرمایەی مالی و مۆنۆپۆڵیدا بخولێتەوە .

و ـ بە دوای جەنگی جیهانی دووەم و دابەشکردنەوەی جیهان لە نێوان دوو بلۆکی ئیمپریالیستی ڕۆژهەڵات و ڕۆژ ئاوادا بە سەرکردایەتی ئەمریکاو سۆڤیەتی پێشوو، چەند دەوڵەتێکی دەستنیشانکراویان لە ووڵاتانی وابەستەدا دروستکرد . ئەم دەوڵەتانە بەشێوەی جۆراو جۆر و بەڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لەلایەن ئەو دوو زلهێزەوە یارمەتییان دەدرا تا وەک دەوڵەتێکی ئاسایی لە کۆمەڵگەکانی ووڵاتانی جیهانی سێیەمدا جێگیر ببن، ئەویش لە لایەک بەمەبەستی ڕێکخستنی سیاسیی و یاسایی  پەیوەندییەکانی شێوەی بەرهەمهێنانی وابەستە بەخۆیان ( بە تایبەتی بە سەرئەنجام گەیاندنی پرۆسەی دەستکۆتا کردنی ووردە بەرهەمهێنەرانی شارو دێ لەڕێگای چەسپاندنی یاساکانی ڕیفۆرمی زەوی و زارەوە ) و لەلایەکی تریش بەمەبەستی سەرکوتکردنی هەموو ئازادییە سیاسیی و کۆمەڵایەتییەکان لە ناوخۆی ئەو ووڵاتانەدا . یان بەواتایەکی تر، پێکهاتنی دەوڵەتەکانی ووڵاتانی ناسراو بە جیهانی سێیەم لە پاش جەنگی جیهانی دووەم و دنیای دوو جەمسەرییەوە، چوارچێوەیەکی سیاسیی بوون بۆ دابینکردنی بەرژەوەندییە ئابورییەکانی سەرمایەی ئیمپریالیستی و ڕێکخستنی سیاسیی و یاسایی گشت سەرمایەی کۆمەڵایەتی لە ناوخۆی ووڵاتانی ناوبراودا . ئەو دەوڵەتانەی کە لەو پرۆسەیەدا پێکهاتن، دەبوایە جەنراڵەکان، بنەماڵەکان، یان یەک حیزب و یەک شەخس لە لوتکەی دەسەڵاتدا بن و ودەوڵەت کۆنترۆڵ بکەن و بەم پێیەش گشت پەیوەندییە ئابوریی و چینایەتییەکان و گشت بوارەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسیی و کەڵتوری کۆمەڵگەکانیان کۆنترۆڵ بکەن و بیانخەنە ژێر ڕکێفی خۆیانەوە .. بەم مانایە کە دەوڵەت دەبوایە نەخشەی گشت سەرخانی سیاسیی کۆمەڵگە دیاری بکات، ئەو  سەرخانە سیاسییەی کە لە سەر هەمان ژێرخانی ئابوری ووڵاتانی وابەستەوە بینا دەکرا، دەبوایە سەرخانێکی ئیستبدادی و دیکتاتۆریەتی بێپەردەو ئاشکرابێت و هەمووچالاکییەکی ئازادانەی سیاسیی و کۆمەڵایەتی بە دڕندە ترین شێوە سەرکوت بکەن  . لەوەش گرنگتر، ئەوە بووە کە لەلایەن سەرمایە مۆنۆپۆڵییەکانەوە بەرنامەی بەڕێوە بردنی دەوڵەتیان بە جۆرێک بۆ  حکومەتە وابەستەکان بە خۆیان داڕشتبووکە لەلایەک دەبوایە دەوڵەت دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی هەبێت لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا و دەبوایە کۆنترۆڵی ( بەرهەمهێنان، بازرگانی و قازانج وتاد... ) بکات  و لەلایەکی تریشەوە هەر سەرمایەدارێک بیەوێت لە بازاڕی ناوخۆدا درێژە بەژیانی ئابوریی خۆی بدات، دەبێت خزمەتکار، یان ئەندامی دەوڵەت بێت و یان لانی کەم نەکەوێتە ئۆپۆزسیۆنی سیاسیی دەوڵەتەوە . بەغەیری ئەوە ململانێکردن لە بواری ئابوریی و بەرهەمهێنان و کەڵەکە کردنی قازانج و زێدەباییدا، کارەساتی تراژیدیای بۆ سەرمایەداری نا حکومی لێدەکەوتەوە . دەوڵەتی سی و چوارساڵەی بەعسیش سەنتێز و ئاکامی  سیاسیی  ڕەوەندێکی ئابوریی جیهانی لەو جۆرە بوو کە باسکرا، واتە نوێنەری سیاسیی سەرمایەی مۆپۆڵی بەگشتی و بەدیاریکراوتریش نوێنەری سەرمایەی مالی ووڵاتانی ئیمپریالیستی سۆڤیەت و ( لە کۆتایی هەفتاکانیش بۆ سەرەوە ) چەند ووڵاتێکی ئەوروپایی ( هەروەها بەڕادەیەکی دیاریکراویش ژاپۆن و چین ) بووە و هەرچی کردەوەیەکی دڕندانەیشی ئەنجامداوە ( لەوانە ئەنفال و جینۆساید کردنی گەلی کورد و قەتڵ و عامی بە کۆمەڵی شیعەکان و سەرکوتی ئازادییە سیاسیی و کۆمەڵایەتییەکان ) لە چوارچێوەی  ئەو وابەستەیییەدا خۆیان پێناسە کردووەتەوە و بەکورتی بۆ دوور خستنەوەی مەترسییەکان بووە  لە سەر بەرژەوەندییەکانی ئەو وڵاتە ئیمپریالیستییانەی کە وابەستە بووە پێیانەوە  ....

     گرفتەکەی بەختیار لەوەدایە کە ئەنجام بە ئەنجام شیدەکاتەوە، نەک ئەنجام بە هۆ و هۆیش بە ئەنجام . بەم مانایە کە ئەو ڕژیمی بەعس و دەوڵەتە دیکتاتۆر و ئیستبدادییەکەی وەک ڕەنگدانەوە و ئاکامی سیاسەتە کانی ئیمپریالیزم و ئۆلیگاریشی مالی نابینێتەوە لە ووڵاتێکی دیارکراو دا، بەڵکو وەک ئەخلاقیاتێکی تایبەت بە سروشتی بەعس دەبینێتەوە ..ئەو لە شیکردنەوە کۆنکرێتەکەیدا بەعس تەنها وەک کۆمەڵە ڕووداو دەرکەوتەیەک دەبینێتەوە و هیچی تر، بەڵام ئەوە کە دینامیزم و هێزە بزوێنەرەکانی ئەو دیاریدەو ڕووداوانە چی  بوون و لە چ زەرورەتێکەوە سەرچاوەیان گرتووە، قسەیەک ناکات و قڕو قەپی لێدەکات .. ئەو لە شیکردنەوە کۆنکرێتەکەی (!!) دا لەسەر بەعس، ناتوانێت لەوە تێبگات کە ناوەرۆکی چینایەتی ( دەوڵەت ) ەکەی بەعس چی بووە و  بەعس لە چ ڕەوەندیکی ئابوریی و سیاسیی جیهانیدا  قەوارەی گرتووە و  ئابوریی عێراق بەدرێژایی هەشتا ساڵی ڕابردوو چ پەیوەندییەکی لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا هەبووە و چ جۆرە ئابورییەک و چ شێوە یەکی بەرهەمهێنان لە عێراق و دنیادا حوکمی کردووە و دەکات . ئەو لەوە تێناگات کە " دەوڵەتی بەعس " نوێنەری سیاسیی بورژوازی مۆنۆپۆڵی و نوێنەری سیاسیی گشت بورژوازی عێراقی  وابەستە بووە بە ئیمپریالیزمەوە .  میتافیزیکیەتی زاڵ بە سەر دەزگای فەلسەفی وبیرکردنەوەی بەختیاردا، ڕێگرە لە بەردەمی ئەوەدا کە ئەو لە پشتی بەعس و دەوڵەتەکەیەوە، ئەو چین و توێژە جیاوازانە ببینێت کە ناوی بورژوازی عێراقی وابەستەیە بە سەرمایەی ئیمپریالیستییەوە و لە دەوڵەت و حیزبی بەعس خۆی ڕێکخست بوو .. لە هەمان کاتیشدا ناتوانێت لەو دیوی واقعی کۆنکرێتەوە ئەو ڕاستییە ببینێت کە  بورژوازی عێراقی  بوونی خۆی و قازانجی خۆی لەبوونی قازانج و لە بوونی سەرمایەی مۆنۆپۆڵیدا نوێ و پێناسە دەکاتەوە .بەختیار لە خەونێکی لیبراڵی دا وڕێنە بە دەوڵەتێکی دیموکراتییەوە دەکات بە سەرکردایەتی و ڕابەرایەتی " بورژوازی نیشتمانی " ، بەڵام ئەو نازانێت کە زیاتر لە هەشتا ساڵە پایە مێژوویی و بابەتی و کۆمەڵایەتییەکانی  " دەوڵەتی بورژوا ـ دیموکراتی نەتەوەیی و نیشتمانی " بە دەستی  ئۆلیگاریشی مالی ئیمپریالیزم وێرانکراوە لە عێراقدا و هەر توێژێکی سەرمایە دەسەڵات بە دەستەوە بگرێت بەناچاری دەبێت دیکتاتۆریەت و ئیستبدای سیاسیی بە شێوەیەک لە شێوەکان پیادا بکات لەو کۆمەڵگەیەدا . بەختیار ئەو پرسیارە لە خۆی ناکات ئەگەر " دەوڵەتی بەعس " نوێنەری بورژوازی نەبووە، ئەی نوێنەر چ چین و توێژێکی کۆمەڵایەتی بووە و ناوەرۆکە چینایەتییەکەی چی بووە ؟ پێناسەی کۆنکرێتی بەختیار بۆ " دەوڵەت " ی بەعس چییە ؟ ئایا توانیویەتی و دەتوانێت چەمکێکی دیاریکراومان لە بارەی  " دەوڵەتی بەعس " ەوە بداتێ و پێمان بڵێت کە لە خانەی کامە فەرهەنگی زاراوەی ئابوریی ـ سیاسیی و کامە تیۆری کۆمەڵناسی دایە ؟ ئەگەر زاراوەی دیکتاتۆری و تۆتالیتاری بە باڵای دەبڕێت ( کە بەبڕوای من پڕ بەپێستی دەوڵەتی بەعس بوو )، ئەوا دەبێت بۆمان ڕوون بکاتەوە کە دیکتاتۆریەت لە چ هەلومەرجێکی ئابوریی و کۆمەڵایەتیدا لە دایک دەبێت، بەڵام ئەو خۆی نەلە قەراغی هێنانە گۆڕێی ئەو پرسیارانە دەدات ونە وەڵامێکیشی پێیە بۆیان، چونکە میتۆدی شیکردنەوەکەی ناتوانێت ئەو ڕاستییە دەرک بکات کە گشت سەرمایەی کۆمەڵایەتی لەعێراقدا گرێدراوە بە سەرمایەی ئیمپریالی و مۆنۆپۆڵەکانی ووڵاتانی جیهانەوە و " دەوڵەتی بەعس " یش ، یان هەر دەوڵەت و حکومەتێکیتر کە دوای ئەو دێتە سەر کار، تەنانەت ئەو توێژەی بورژوازیش کە جێگا مەبەستی بەختیارە وشوێنی ئەو لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا بۆ ئێمەیش زانراو نییە (؟!) ، لەسەگی پاسەوانی  کردنی بەرژەوەندییەکانی سەرمایەی مالی و ئیمپریالیزم زیاتر شتێکی دیکە نابێت و ڕۆڵی ئەو تەنها سەرکوتکردنی ئازادییە مەدەنی و کۆمەڵایەتییەکانی ناوخۆی عێراق دەبێت لە چوارچێوەی بەرژەوەندییە ئابوریی و سیاسییەکانی ئیمپریالیزمدا .  لەوەش سەرنج ڕاکێشتر ئەوەیەکە بەختیار سەری لەوە سوڕ دەمێنێت کە دەوڵەتی بەعس ئەنجامی گەشەکردن و گەورە بوونی هیچ توێژێکی سەرمایە نە بووە لە ڕیزەکانی بورژوازی عێراقیدا، بەڵام ئەوە هیچ جیگای سەر سوڕمان نییە، چونکە ( هەروەک لە سەرەوەیش تیشکم خستە سەر ) نەک هەر لە عێراقدا، بەڵکو لە هەموو وڵاتانی وابەستە بە ئیمپریالیزمدا ( بۆ نمونە میسر ، بەرازیل ، ئێران ، سوریە ، سعودی ، مۆریتانیا و.... ) دەوڵەت لە ئەنجامی گەشەکردنی توێژێکی بورژوازییەوە، بە هەمان چەمکی کلاسیکی وئەوروپایییەکەی، دروست نە بووە . زۆربەی هەرەزۆری ئەو دەوڵەتانەی کە لەپێش و پاش جەنگی جیهانی دووەمدا دروست بوون، ئاکام و ئەنجامی سیاسیی و ئابوریی زاڵ بوونی سەرمایەی مالی بوون بەسەر بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی لەو ووڵاتانەدا و لە بناغەوە خودی چینی بورژوازی و تەنانەت خودی چینی کرێکارەکەشیان، یان بەگشتی شێوەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری لەو ووڵاتانەدا بە شێوەیەک لە شێوەکان لە هەناوی شێوەی بەرهەمهێنانی ئیمپریالیستی کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەهەم و بیستەمەوە هاتوونەتە دەرەوە . لە بەرئەوە، ئەو خاڵەی کە لە باسەکەی بەختیاردا وەک خاڵێکی بنچینەیی و گرنگ ئاماژەی پێکراوە، تەنها تایبەتمەندی دەوڵەتی بەعس نەبووە، بەڵکو تایبەتمەندی گشت دەوڵەتە سەرمایەدارییەکانی وابەستە یە بە ئیمپریالیزم و مۆنۆپۆڵە جیهانییەکانەوە . بۆیە دەکرێت لەم ڕووەوە بڵێم کە بەختیار هیچ کەشف و داهێنانێکی لە بواری بەعسناسیدا نەکردووە . تەنها داهێنانی ئەو لەو  بوارەدا شاردنەوەی ڕووی ئەو ڕاستییەیە کە دەوڵەتی بەعس هەم نوێنەری سیاسیی سەرمایەی مالی و هەم نوێنەر ی سیاسیی بورژوازی ( بە دەوڵەتی و نا دەوڵەتییەوە ) عێراقی وابەستەیە بە ئیمپریالیزم .... باشتر بوو کە بەختیار لە پرۆسەی شیکردنەوەی دیاریدە کۆنکرێتەکەی جێگا سەرنجیدا، لە باتی ئەوەی ئەو خاڵە بەرجەستە بکاتەوە و پێکهاتنی دەوڵەتی بەعس بگێڕێتەوە بۆ گەشە نەکردنی توێژێک لە ڕیزەکانی بورژوازی عێراقیدا، هەنگاوێک زیاتر بڕوات و خودی ڕبزەکان و توێژەکانی بورژوازی عێراقی تا سەرئاستی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان و هێزە بەرهەمهێنەرە ماددییەکان و شێوەی خاوەندارێتی و پرۆسەی قەوارەگرتنی مێژوویییان لەکۆمەڵگەی عێراقدا تجرید بکات و بە شێوەی کەتگۆرییە تیۆرییەکان بیانخاتە ڕوو، کە بەدڵنیایییەوە لەو حاڵەتەدا باسەکەی زانستییانە دەبوو لە بواری بەعسناسی و کۆمەڵناسیدا، بەڵام کاتێک کە ئەو لەو پرۆسەی تەجریدەکەیدا بێتوانا دەمێنێتەوە لە دەست نیشانکردنی  تاوانەکانی سەرمایەی مۆنۆپۆڵی و بورژوازی وابەستەی دەوڵەتی بە ئیمپریالیزمی جیهانیدا، کە دەرهەق بە مرۆڤی چەوساوەی عێراقی ئەنجامیان داوە لە سی ساڵی ڕابردوودا، و بەم هۆیەشەوە لە ئاستی بینراوەکان و بەرکەوتە حسییەکانی خۆی تێپەڕ ناکات، بەدڵنیاییەوە باسەکەی پوچ و بێبناغە دەبێت لە بواری بەعسناسی و کۆمەڵناسیدا و سەر ئەنجام ناتوانێت ئەرکەکانی داهاتوویشمان لە بەر ڕۆشنایی ئەودا بۆ دیاری بکات . ئیتر بەگشتی باسەکەشی دەبێتە سەفچەتە یەک و لە دوائەنجامیشدا پاسیفیزمێک لە بەرانبەر هەلومەرجێکی بابەتیدا، کە مرۆڤی عێراقی بەگشتی و مرۆڤی کورد بە تایبەتی لەگەڵی دا بەرەو ڕوو بووە، یان لەگەڵی دا بەرەو ڕوو دەبێتەوە، دەهێنێتە کایەوە .

   میتۆدی " کانت " یزم و " فیورباخیزم " ی  بەختیار لە نێوان تەفسیرکردن و گۆڕیندا

 گەشەکردنی مێژوویی هەر کۆمەڵگەیەک لە شێوەی  زنجیرەیەک دیاریدەو دەرکەوتی زیندوودا خۆی دەنوێنێتەوە،  کە ئەو دیاریدەو دەرکەوتانەیش بەش بەحاڵی خۆیان لە حاڵی گۆڕانکاری هەمیشەیی و بەردەوامدان لە ئاست و شێوەیەکەوە بۆ ئاست و شێوەیەکی دیکە، بەڵام جووڵانەوە و گەشەکردنی ئەو زنجیرە دیاریدەو دەرکەوتانە، جوڵانەوەیەکی خۆ بەخۆو ئۆتۆماتیکییانە نییە، بەڵکو پابەندە بە کۆمەڵە یاسایەکی دیاریکراوەوە کە ئەو یاسایانەش ڕەوتی جووڵانەوەیان لە ئاستێکەوە بۆ ئاستێکی تر دیاری دەکەن . ئەمەش بەو مانایەیە کە یاساکانی زاڵ بە سەر جووڵانەوەی دیاریدەو دەرکەوتەکاندا، کۆمەڵە یاسایەکی زەرورین و لە زەرورەتێکی بابەتیەوە سەرچاوەیان گرتووە . هیچ یەکێک لە شێوەکانی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی، وەک دیاریدە مێژوویییە جیاوازەکان، بەشێوەیەکی خۆبەخۆ و ئۆتۆماتیکانە جێ گۆڕکێیان نەکردووە، بەڵکو بە پیچەوانە بە پێی یاساکانی زاڵ بە سەر جووڵانەوەیاندا گۆڕانیان بە سەردا هاتووە و گەشەیان کردووە .

      یاساکانی گەشەکردنی مێژووی مرۆڤ، هەروەک بەشێک لەیاساکانی گەشەکردنی سروشت، تایبەتمەندی دیاریکراوی خۆیان هەیە، بەڵام بەم جیاوازییەوە کە " مرۆڤ تەنها بوونەوەرێکی سروشتی نییە، بەڵکو ئەو بوونەوەرێکی سروشتی مرۆییشە ، واتە بوونەوەرێکە بۆخۆی . لە بەرئەوە، ئەو جۆرە بوونەوەرێکی تایبەتییە و دەبێت  خۆیی بوونی خۆی چ  لە ڕووی بوونی خۆیی و  چ لەڕووی دانایی خۆیەوە بسەلمێنێت 22 " . بەڵام مرۆڤ چۆن خۆیی بوونی خۆیی و دانایی بوونی خۆی دەسەلمێنێت و چۆن تایبەتمەندییەکانی یاساکانی گەشەکردنی مێژووی خۆی لە یاساکانی گەشەکردنی سروشت جودا دەکاتەوە ؟ هەروەک مارکسیش ووتی " مرۆڤ بوونەوەرێکی سروشتی کۆمەڵایەتییە" و یاساکانی گەشەکردنی  مێژووی مرۆڤیش بە پێی سروشتی خۆیان  گرێدراونەتەوە بە سروشتی کۆمەڵایەتی مرۆڤەوە، بەڵام  بەم  جیاوازییەوە کە مرۆڤ توخمی بنچینەیی و ئاڵوگۆڕبەخشە لە مێژوودا، یان بەواتای پلیخانۆف " ئەوەی کە لە گۆڕانی دیاریدە مێژووییەکاندا کاریگەرە مرۆڤە نەک شتە بێگیانەکان23 " . مرۆڤ وەک توخمی چالاک و بە ئەنجامدانی پراکتیک ئاڵوگۆربەخش لە پرۆسەی گەشەکردنی مێژوودا دەرکەوتووە کە لەڕێگای پراکتیک و دانایی خۆیەوە هەم سروشت و هەم سروشتی خۆیشی گۆڕیوە  . ئەو ڕاستییەش دیوێکیتری هەمان کێشەی بوون و فکرە لە مێژووی فەلسەفەو فەلسەفەی مێژوودا . بەختیاریش لە باسە بە ناو کۆمەڵناسی و بەعسناسییەکەیدا هەمان کێشە لە شێوەی ناکۆکی ووتنێکدا دوو بارە دەکاتەوە و لە شوێنێکدا دەڵێت : [دامەزراندنی تێڕوانینێکی کۆنکرێت و ئاشکرا بۆ بەعس ، واتە دامەزراندنی تێڕوانینێکی کۆنکرێت و ئاشکرایش دەربارەی وەزیفەکانی خۆمان .]   لێرەدا ڕوونە کە بەختیار پرۆسێسی خۆهوشیاری گرێدەداتەوە بە پرۆسێسی پراکتیکییەوە . واتە بەختیار هەمان  ڕاستی تێڕوانینەکەی  مارکس بەشێوەیەک لە شێوەکان دەسەلمێنێت .  لەو دوو دێڕەدا نووسەر تیۆری بە پێش مەرجی چالاکی و پراکتیکی کۆمەڵایەتی دەست نیشان دەکات . هەڵبەت ئەو بۆچوونە ئەگەر لە سەر بنەمایەکی زانستی دابڕێژرایە، قابیلی قبوڵ و بێ کێشە بوو، بەڵام دەرکی نازانستییانەی بەختیار لە هەمان پرۆسەی مەعریفەو پرۆسەی خۆ هوشیاریدا، ئەو کێشەیەی لە شێوەی ڕەتکردنەوەی بۆچوونەکەی ئەودا هێناوەتە کایەوە و مرۆڤ تەنها وەک بوونەوەرێکی سروشتی سەیر دەکات نەک وەک بوونەوەرێکی سروشتی کۆمەڵایەتی ئاڵوگۆڕبەخش و توخمی چالاک لە مێژوودا. لەبەرئەوە، کە مەنهەجی لێکۆڵینەوەکەی بەختیار لە سەر واقعی کۆنکرێت نازانستییە، ئەو بەردەوام لە باسەکەیدا تووشی ناکۆکی وتن دەبێت و ناتوانێت باسەکەی بخاتە سەر ڕێچکەیەکی ئەقڵانە و سەر ئەنجام پەیوەندی دیالیکتیکانەی نێوان تیۆری و پراکتیکیش دەپچڕێنێت و لە شوێنێکی دیکەدا هەمان بۆچوونی پێشەوەی خۆی بەم شێوەیە ڕەتدەکاتەوە و دەڵێت : [ وەک تێبینی یەکیش خوازیارم کە خوێنەر هوشیار بێت ئەو ڕاستییە کەمن لەم ووتارەدا  لە دوای داڕشتن تێزەیەکی جیاواز و سەر بەخۆوە نیم بۆ دەسەڵات ، بەڵکو بە دوای دۆزینەوەی تایبەتمەندی یەکانی بەعسم وەک سیستەمێک ، لێرەدا من تیۆرییەکی نوێم نییە بۆ دەسەڵات ... واتە مەنهەجی من لێرەدا پراکتیک کردنی تیۆری نییە ، بەڵکو دۆزینەوەی ئەو دەرئەنجامەیە کە لە تایبەتمەندی بەعسەوە هاتوون 24]. لە جێگەیەکی تردا، بە پێی قسەکانی خودی بەختیار لە هەمان نووسراودا، ئەوە ڕوون دەکەمەوە کە ئەو درۆ لەگەڵ خوێنەر دەکات و مەنهەجی ئەو لەگشتییەتی خۆیدا ڕۆیشتنە بەرەو " دەسەڵات " و کایەکردنی سیاسییە لە ژێر پەردەی ڕۆشنبیریدا ... بەهەرحاڵ ئەو باسە دەسپێرم بەجێگای خۆی، بەڵام ئێستایش جێگای خۆیەتی لە شوێنی خوێنەرێکی ئاسایییەوە چەند پرسیاری لە شێوەدا سادە و لە ناوەرۆکدا باس وروژێنەر لە فەیلەسوفە زاتی گەراکەمان بکەم تا ناکۆکی وتنەکانی زیاتر ئاشکرا بێت  . یەکەمین پرسیار ئەوەیە کە : ئایا ئەگەر بەختیار تێزێکی بۆ دەسەڵات نییە ، ئەی ئەو هەموو درێژ دادڕی و ڕستە سازییەی بۆچی کردووە ؟ ئایا  ئەگەر بڕیار بێت باسی بە ناو " بەعسناسی " یەکەی  بەختیار تەنها وێنا کردنی بەعس بێت وەک ئەوەی کە بووە، ئیتر چ پێویستی یەک بە " زانستی "بەعسناسی و کۆمەڵناسی دەکات ؟ کێ هەیە لە کۆمەڵگەی عێراقیدا هەموو ئەو دیاریدەو دەرکەوت و کردار و ڕەوشتانەی کە بەختیار بەشێوەیەکی عامییانە هەشتا لاپەڕەی  بە بێهودە لە سەر ڕەشکردووەتەوە  نەناسی بێت و هەستی پێنەکردبێت ؟ ئیتر کامەیە ئەو " زانستە نوێ !!" یەی بەختیار بۆ " بەعسناسی " و کۆمەڵناسی؟ هەرگیز زانست سەفسەتەو درێژداڕیکردنی بێئەنجام نییە، یاخود لە باشترین حاڵەتی خۆیدا کامێرایەک نییە کە وێنەی شتەکانمان بۆ بگرێت وەک ئەوەی کە هەن، بەڵکو زانست ئەوەیەکە دەرکی ئەو شتانە دەکات کە بۆ ئێمە زانراو نین و ڕێگای گۆڕینی هوشیارانەی شتەکان و دیاریدە ئاڵۆزەکانمان لەکردەوەدا پیشاندەدات . تیۆری ( تیۆری ڕاستەقینە ) لە هەموو قۆناغەکانی مێژوودا، خۆی بەشێکی بناغەیی بووە لە زانست و مەعریفەی مرۆیی  کە ڕێنمایی مرۆڤی کردووە  پراکتیکی هوشیارانە ئەنجام بدات بۆ گۆڕینی ئەو بارودۆخەی کە لەگەڵیدا بەرەو ڕوو بووەتەوە . داهێنان ودۆزینەوەی هەر  تیۆرییەکی نوێ، ڕێگا بۆ ئەوە دەکاتەوە کە مرۆڤ بەسەر گیرو گرفتێکی سروشتی، یاخود کۆمەڵایەتیدا زاڵ بێت و بەکردەوە چارەسەری بۆ بدۆزێتەوە . بەکورتی هەر داهێنانێکی تیۆری نوێ  بە مانای ئاشکراکردنی نهێنییەکانی دیاریدەو  گرفتێکە کە تا ساتەوەختی ئەو داهێنانە تیۆرییە مرۆڤ دەرکی پێنەکردووە و ڕێگا چارە ئەقڵانییەکەی نە دۆزیوەتەوە . تیۆری ڕاستەقینە لە بواری کۆمەڵناسیدا ، ئەو تیۆرەیە کە لە ڕێگای پرۆسەی تەجریدی زانستییەوە لە سەر شیکردنەوەی هەلومەرجی کۆمەڵایەتی کۆنکرێتەوە بە دەست دەهێنرێت . تیۆری ڕاستەقینە، ئەو تیۆرییەیە کە بۆمان بسەلمێنێت هەمان واقعی کۆنکرێتی کۆمەڵایەتی کە خاڵی دەست پێکردنی مشاهداتی حسی ئێمەیە  لە پرۆسەی تەجریددا، واقعێکی کۆمەڵایەتی نەگۆڕ نییە، بەڵکو واقعێکە کە لە حاڵی گۆراڕنی بەردەوامدایە و لە پرۆسەی هەمان گۆڕانکاریشدا  پراکتیکی هوشیارانەی مرۆڤ دەتوانێت فاکتەری خێراتر پێکردنی ئەو پرۆسەیە بێت .

       گرنگی و بەهای ڕەخنەی فەلسەفی مارکس لە فەیلەسوفە ماتریالیستییەکان و بە تایبەتیش لە سەر فیورباخ لە وەدا خۆی بەرجەستە دەکاتەوە کە ئەگەر مرۆڤەکان زادەی هەلومەرجێکن کە تیایدا دەژین و خەریکی  بەرهەم هێنان، ئەوا هەر ئەو مرۆڤانە لە ڕێگای کارو چالاکییە پراکتیکییەکانیانەوە دەتوانن گۆڕانکاری لەو هەلومەرجەدا بکەن کە لەگەڵیدا بەرەو ڕوو بوونەتەوە . هەر خودی ئەو تێڕوانینە ماتریالیستییەش بۆ مێژوو، فەلسەفەی ماتریالیستی مارکس لە ماتریالیزمی فیورباخ جیادەکاتەوە . ئەو لە تێزی یازدەهەمیدا  لە سەر فیورباخ دەڵێت : " فەیلە سوفەکان بەشێوەی جۆراو جۆر جیهانیان تەفسیر کردووە، بەڵام قسە لە سەر تەفسیر کردن نییە، بەڵکو قسە لەسەر گۆڕینی ئەوە " . لە تێزی دووەمیشی دا دەڵێت : " ئەمە کە ئایا فکری مرۆڤ ڕاستییەکی بابەتییە یان نە ـ بەهیچ شێوەیەک کێشەیەکی تیۆری نییە، بەڵکو کێشەیەکی پراکتیکییە . پێویستە مرۆڤ لە کردەوەدا ڕاست و دروستی فکری خۆی بسەلمێنێت . قسە کردن لە فکر ، بەجیا و بە دابڕاو لە پراکتیک کێشەیەکی تەواو کەلامییە " . ئەگەر بە هەمان دیدگای فەلسەفی مارکس، هەمان تێڕوانینی بە ختیار لە پەیوەند بە تیۆری و پراکتیکدا پێوانە بکەین، ئەوکات دەبینین کە باسەکەی بەختیار باسێکی کەلامی و بێهودەیە و تەنها سەرگەرم کردنی خۆیەتی لە دنیای خەیاڵی خۆیدا کە هەرگیز ناتوانێت دەرکی حەقیقەت بکات، ئەوەش هیچ پەیوەندییەکی نە بە سەر بەعسناسینێکی ڕاستەقینەوە هەیە و نە داهانێکی تیۆری نوێیشە، بەڵکو تێکەڵەیەکە لە فکری  فیورباخیزم و کانتیزم لە بواری سۆسیۆڵۆجیادا، کە فیکر و بوون لێکجیا دەکاتەوە و پراکتیکی مرۆڤ لە توخمی چالاک و ئاڵوگۆڕ بەخشەوە دەگۆڕێت بۆ سەیرکەرو چاودێرێک بە سەر کۆمەڵگەو مێژوودا و مرۆڤ دەکاتە بوونەوەرێکی سروشتی ئەبستراک  . فەلسەفەی کانتیزم و فیورباخیزم لە بواری کۆمەڵناسیدا ، واتە دوورکەوتنەوەو خۆدزینەوە لە باری کۆمەڵایەتی هەنوکە . بە واتای بلیخانۆفیش : " کانت گەرایی،  فەلسەفەیەکی خەبات کردن  و  فەلسەفەی پیاوانی عەمەل نییە ، بەڵکو فەلسەفەی  کەسانێکی ناچالاک و فەلسەفەی مساوەمەکردن و تەسلیم بوونە 25" . ئەوەی کە لە هەڵوێستی بەختیارو گروپەکەی دا ڕەنگیداوەتەوە بەرانبەر بە ڕووداوەکانی ئەو چەند ساڵەی ڕابردوو، هەمان ڕاکردن و خۆ دزینەوە بووە لەو واقعەی کە لەگەڵیدا بەرەو ڕوو بوونەتەوە . یان بە واتایەکی ڕاشکاوانەتر، بە شێوەیەک لە شێوەکان خەریکی سازش و مساوەمەکردن بووە بەرانبەر بە واقعی سیاسیی و کۆمەڵایەتی مەوجود  و هەمیشە پاش لە ڕووداوەکان جورئەتی بیروڕا دەربڕینی خۆیان هەبووە بەرانبەریان، ئەویش لە ژێر پەردەی سەفسەتەی جۆراو جۆری وەک ئەوەی کە " ڕۆشنبیران مامۆستای جەماوەرنین " و " ناکرێت تیۆرێک بۆ دەسەڵات  دابتاشرێت " و .... کاتێکیش بەختیار تێروانینی پاسیفیستی خۆی بە ئاشکرا ڕادەگەیەنێت و دەڵێت من تێزو تیۆرییەکم نییە بۆ دەسەڵات، ئەمە ئیتر زیندوو بوونەوەی ڕۆحی کانتیزمە لە جەستەی میتۆدی شیکردنەوەی بە ناو بەعسناسی و کۆمەڵناسییەکەیدا . ئەمە ئیتر فەلسەفەی سازش و تەسلیم بوونە لە بەرانبەر ئەوەدا کە دیکتاتۆرەکانی دوای بەعس چی بە جەماوەر دەکەن با بیکەن، چونکە هێشتا وەحی فەلسەفەی دەسەڵات بۆ ئەم کۆلکە فەیلەسوفانە نەهاتووەتە خوارەوە !!...  ئەگەر بڕیارە کە بەختیار و ڕەهەندییەکان تێزو تیۆرییەکیان بۆ دەسەڵات نەبێت، ئەی ئیتر  بە ناو زانستی بەعسناسی  چ گرنگییەکی هەیە؟ ئەگەر بڕیارە نووسەرە کانتیستەکەمان  تێز و تیۆری یەکی بۆ دەسەڵات نەبێت و ئەرکی ئەو ناسینی ئەمپریکییانە بەعس بێت، ئەوا بلیخانۆف ووتەنی : " لێ گەڕێن با مرۆڤایەتی لە نەزانی و خرافیاتدا بمێنێتەوەو کارەساتە جۆراو جۆرەکان هیلاک و ماندووی بکات تا ئێمە لەسەر شانۆکە دەردەکەوینەوە، ئیتر ئەوکات کارەکان بەشێوەیەکی سەیر و سەر سوڕهێنەر بەرەو پێشەوە دەڕۆن، بەڵام ئەم شێوە تێڕوانینە شێوە تێڕوانینێکی زۆر سەیرە کە تەنها بەهای کیسەی فشەڵی فیلیستینی** هەیە 26 " . بە ختیار و هاوڕاکانی هەمان داستانی کانتیزمەکانی ڕوس بۆ ئێمە دووبارە دەکەنەوە و هەر ئەوەندەی ماوە کە بڵێن : ئەوە دەسەڵاتی بەعس بووە و لێگەڕێن با هەمان شێوە دەسەڵات لە بەرگێکیتردا و لە سەردەمێکیتردا خۆی بەسەر کۆمەڵگادا دووبارە بکاتەوە تا تیۆری لیبراڵییانەو تیۆری بە " ئەقڵانی کردنی  دەسەڵات !! " لای ئەم فەیلەسوفانەی لەپەشمی شوشە*** کامڵ دەبێت .

         بۆرژوازی " هوشیار " و خەونی " لیبراڵی " یانەی بەختیاری نا هوشیار !

         باسی هوشیاری، یان خۆهوشیار و خۆناسین، یەکێکە لە باسە بەرفروانەکانی فەلسەفە و تیۆری مەعریفە کە لە بواری جۆراوجۆردا مانای کۆنکرێت و تا ڕادایەک سەربەخۆ بەخۆ بەخۆیەوە دەگرێت . لە بواری تیۆری مەعریفەدا بابەت(موضوع objective) بەمانای شتەکان و دیاریدە ماددییەکانی دەرەوەی خود  ( ذات subjective) دێت و" خود "یش بەمانای ڕەنگدانەوەی فیکری شتەکان ودیاریدەماددییەکان دێت لە مێشکی مرۆڤدا، بەڵام بەکاربردنی هەردوو چەمکەکە ( بابەت و خود ) لە بواری سۆسیۆڵۆجیادا مانایەکی جیاواز تر لەخۆ دەگرن و تەنانەت شوێن گۆڕکێیش دەکەن و لە چوارچێوەیەکی دیالیکتیکییانەدا یەکتری نەفی دەکەنەوە . ئەو " خود " ەی کە لە تیۆری مەعریفەدا " خود " ە و ڕەنگدانەوەی فکری شتە بێ گیانەکانی دنیای ماددی دەرەوەی مێشکی مرۆڤە، لە بواری سۆسیۆلۆجیادا دەبێتە " بابەت " و شتە بێ گیانەکان، کە پێچەوانەکەیشی ڕاستە و بابەتیش دەبێتە شتە زیندووەکان و بکەرە چالاکەکان  . بەهەمان  شێوەچەمکی "هوشیار"یش لەچوارچێوەی باسێکی کۆمەڵناسیدا ئەو تایبەتمەندی و مانایەی نییە کە لەتیۆری مەعریفەدا هەیەتی . بەگشتی دەکرێت بڵێم هوشیاری تایبەت نابێتەوە بە یەک بوارەوە، بەڵکو بوارەجۆراو جۆرەکانی زانستی بەشەری دەگرێتەوە کە لە هەر بوارێکدا مانای دیاریکراو و کۆنکرێتی خۆی هەیە . دین، سیاسەت، فەلسەفە، یاسا، ئەخلاق و تاد... شێوە جۆراوجۆرەکانی هوشیاری کۆمەڵایەتین بە شێوەیەکی ئاوەژۆ کراو  لە مێشکی مرۆڤدا، یان کۆمەڵێک تجریداتێکیی سەبجەکتیڤن لە ئۆبجکتیڤێکی دیاریکراودا کە ئەویش کۆمەڵگەیە و کۆمەڵگەیش وەک بەشێک لە سروشت و جیهانی ماددییە. سەرەڕای ئەوە کە هەر یەکێک لەو زاراوە و چەمکانە وەک وێنە سەبجێکتیڤەکان لە مێشکی مرۆڤدا ڕەنگدەداوەتەوە، لە هەمان کاتیشدا لە دەرەوەی مێشکی  مرۆڤدا، وەک کۆمەڵێک ئۆبجێکتیڤ بوونی دیاریکراوی خۆیان هەیە، واتە هەم لە خەیاڵدا بوونیان هەیەو هەم لەواقعدا . یان بە واتایەکیتر هەم  خود ( بابەتە ) و هەم بابەتیش ( خود )ە. سیاسەتمەدارێک " دەوڵەت " دروست دەکات و ئەو بابەتەی کاری لە سەر دەکات " دەوڵەت " ە ، بەڵام  " دەوڵەت "یش ، کە بابەتی کاری سیاسەتمەدارەو سیاسەتمەدار ڕۆڵی توخمی چالاک و ئاڵوگۆڕ بەخش دەبینێت لە سەر بابەتی کارەکەی، بۆخۆی چەمیکێکی تیۆریشە کە لە مێشکی ئێمەدا ڕەنگیداوەتەوە . واتە هەم ئۆبجێکتیڤەو هەم سەبجەکتیڤ . ئەو نموونەیە نەک تەنها لە بارەی " دەوڵەت " ەوە، بەڵکو لە بارەی هەمووشێوەکانی هوشیاری کۆمەڵایەتیشەوە ( فەلسەفە ، دین وتاد....) ڕاستە . لێرەوە ئەم ئەنجامە بە دەست دێت کە سەرەڕای ئەوە "هوشیاری" لە خۆی داهوشیارییە، لە هەمان کاتیشدا "ناهوشیاری" یە و ناهوشیاریش لە هەمان کاتدا "هوشیاری" یە، واتا یاسای دیالیکتیکانەی نەفی نەفی بەسەر هوشیاریدا فەرمانڕەوایە . لە بەر ئەوە، کاتێک کە دەڵێین " هوشیاری " دەبێت ئەوەمان لەلا ڕوون بێت کە قسە لە چ جۆرە هوشیارییەک دەکەین ؟ هوشیاری بە مانا گشتییەکەی، یاخود بە مانا کۆنکرێت و تایبەتییەکەی ؟ کاتێک قسە لە هوشیاری چین و توێژێکی کۆمەڵایەتی دیاریکراو و تایبەتی دەکەین ، دەبێت ئەوەمان لەلا ڕوون بێت کە باسی چ جۆرە هوشیارییەک دەکەین لە مێشکی ئەو چین و توێژەدا . گشتی ووتن لەبارەی هوشیاری چین و توێژێکی کۆمەڵایەتییەوە ، نە دەتوانێت ئاستی هوشیاری ئەو چینە دیاری بکات و نە دەتوانێت ئەخلاقیات و سایکۆڵۆجیەتی ئەوچینە نیشان بدات لەو بڕگە زەمەنییەی کە جێگا مەبەستی لێکۆڵەرەوەیە .... لە سەر بنەمای ئەوەی کە لە پێشەوە ووتم جێگای خۆیەتی کە بگەڕێمەوە بۆ سەر جێگاو شوێنی " هوشیاری " لە میتۆدی شیکردنەوە بە ناو کۆنکرێتەکەی بەختیاردا و بزانین تا چ ئاستێک ئەو زاراوەو چەمکە بەشێوەیەکی ڕاستەقینە و زانستییانە لە هەمان دەزگای فکری میتافیزیکانەی بەختیاردا گونجێندراوە .

      بەختیار لە بارەی ئەوەوەکە بەعس ڕێگر بووە لە " هوشیاری " و قازانجی بورژوازی عێراقی ، دێتە زمان و دەڵێت : [ بەعس لە بنەڕەتدا بواری نەداوە هیچ بونیادێکی ئەو تۆ دروست ببێت کە قازانجەکانی ئەو چینە ( مەبەستی بەختیار لە بورژوازییە ) لە شێوە و قاڵبێکی کۆنکرێتدا بەرجەستە بکات، بچووکترین دەرفەتیشی بۆ گەڵاڵە بوون و  زەق بوونەوەی هوشیاری بورژوازی یەت نەهێشتووەتەوە کە بتوانێت لە دەرەوەی ئەو چوارچێوە ئایدۆلۆژی یەتەی کە دەوڵەتی عێراق بە باڵای هەموو توێژو تاقمەکانی بڕیویەتی  ، زمان و ستراتیژی خۆی دروست بکات 27].  لە بەشی دووەمی هەمان پەرەگرافدا خوێنەر لەگەڵ شیکردنەوەیەکی تایبەت ( کۆنکرێت ) دا بەرەو ڕوو نابێت، بەڵکو لەگەڵ " گشتی " ووتنێکی بێ سەرو بندا بەرەو ڕوو دەبێت کە مەگەر هەر جەنابی نووسەر سەرودەری لێبکات . پرسیارەکە لە بواری کۆمەڵناسیدا بەگشتی و بەدیاریکراوتریش لە شیکردنەوەی ئاستی " هوشیاری " چینێکی کۆمەڵایەتی دیاریکراودا، هەرگیز ئەوە نییە کە ئایدۆلۆژییەک کاریگەرە لە سەر ئایدۆلۆژییەکانیتر و یان  بەپێچەوانەوە، واتە کار و کاردانەوەی ئایدۆلۆژییە جیاوازەکانی چین و توێژە  کۆمەڵایەتییەکان لە سەر یەکتری سەنتەری لێکۆڵینەوە نییە . لە شیکردنەوەی کۆنکرێتی " هوشیاری "چینێکدا، کارو کاردانەوەی ئایدۆڵۆژییەکان لە سەر یەکتری، دەکرێت خاڵی لێوەهەستان و دەستپێکردن بێت، بەڵام مەرج نییە کە پاش بەسەرئەنجام گەیشتنی پرۆسەی تەجرید، ئەنجامگیرییەکی ڕاست بەدەستەوە بدات . ئەوە پابەندە بەوەوە کە لێکۆڵەرەوە تا چەندە پرۆسەی تەجریدەکە لە سەر بنەمای میتۆدێکی زانستییانە دادەمەزرێنێت . جگە لەوەیش، لە شیکردنەوەی کۆنکرێتی " هوشیاری " چینێکدا، کێشەی کارو کاردانەوەی ئایدۆلۆژییەکان لە سەریەکتری، کێشەیەکی لاوەکییەو وەک وتم ئەڵقەی ناوەندی پێکناهێنێت.

     گرفتەکەی بەختیار لەوە دایە کە لە دیاریکردنی ئاستی " هوشیاری " بۆرژوازی عێراقی دا تەنها یەک شت بەر هەستەکانی دەکەوێت و ناتوانێت لەوشتەیش ( کە کاریگەری وکاردانەوەی ئایدۆڵۆجی بەعسیزمە لەسەر هوشیاری بورژوازی عێراقی ) زیاتربڕوات و هوشیاری ئەو چینە لە بوعدە کۆمەڵایەتییەکەیدا ببینێتەوە. لە دەزگای فیکری داڕزیوی بەختیاردا، بۆرژوازی وەک چینێکی کۆمەڵایەتی، وەک پەیکەرێکی یەکگرتووی کۆمەڵایەتی کە موڵکداری تایبەتی بە سەرئامڕِازەکان و هۆیەکانی بەرهەمهێنان و ژیاندا هەیە، پێناسەیەکی نییە و بورژوازی وەک تاکێک کە خراوەتە ژێر زوڵمی دەوڵەتەوە!! دەستنیشانکراوە و بەم هۆیەشەوە " هوشیاری "ئەو چینەیش تەنها لە چوارچێوەی کاردانەوەی بەشێکی زۆر لاوەکی لەسەر گشت بەشە پێکهێنەرەکانی هوشیاری بورژوازی عێراقی دا دەستنیشان دەکات، واتە ئەو ڕادەی "هوشیاری و خۆ هوشیاری" کۆ دیاری ناکات و لە ئاستی ئەقڵی تاک سەرمایەدارێکی نەخوێندەوارەوەکە لەسەرسنوورە کانی قاچاخچێتیدا بە جامانە و عەگاڵەوە دیوویەتی  ڕادەی هوشیاری کۆی چینی بورژوازی عێراقی دیاری دەکات .

        بەختیار نایەوێت ئەم پرسیارە کلیلییە لە بواری کۆمەڵناسی و " هوشیاری ناسی " دا ، لە بەردەمی خوێنەردا بەرجەستە بکاتەوە کە : هوشیاری گشت چینی بورژوازی عێراقی، بە دەوڵەتی و نا دەوڵەتی یەوە ، بە عەگاڵ و جامانە بەسەرەوە ، بە بۆینباخ لە مل و چاکەت و پانتۆڵ لەبەرەوە چییە  ؟ بەش بەحاڵی خۆم نە پرسیارێکی کۆنکرێتی لەو جۆرەم لە نووسراوەکەی بەختیاردا دیووە و نە کەسیش دەزانێت مەبەستی بەختیار لە بەکاربردنی زاراوەی " هوشیاری بورژوازی " چییە کە ئەو وەک لایەنێکی تری "زانستی !!" بەعسناسینەکەی بەیانی دەکات ؟ ئەگەر مەبەستی بەختیار ئەوەیە کە پێێمان بڵێت بەعس ڕێگای لە بورژوازی گرتووە کەئۆرگان و دامەزراوە دیموکراتییە سەربەخۆکان و ڕێکخراوە پیشەیی و جەماری یە سەربەخۆکانمان بۆ دروست بکات و کۆمەڵگەی عێراقمان بۆ بکات بە کۆمەڵگەیەکی مەدەنی و لیبراڵ، ئەوا بە دڵنیایییەوە پێی دەڵێم ئەو شێوە بیرکردنەوەیە لە وڵاتیکی سەرمایەداری وابەستە ( ئێستایش ژێر دەستە )ی ئیمپریالیزمدا خەیاڵ پڵاو و ڕاکردنە بە دوای سەرابدا، چونکە پێکهاتنی مێژوویی  بازاڕی ناوخۆ  بۆ سەرمایەداری لەو ووڵاتانی وابەستەدا ( بەو چەمکەی کە لە شوێنێکی تری ئەم نووسراوەیەدا باسم کرد ) لە بنەڕەتەوە نەفی هەرجۆرە لیبراڵیزمێک (لە چەشنی لیبراڵیزمی ووڵاتانی ڕۆژئاوایی ) دەکاتە و لیبراڵیزم بە چەمکە دیموکراتییەکەی، لەگەڵ سروشتی بورژوازی ئەم ووڵاتانەدا ناکۆک و نا تەبایە . ئەگەر مەبەستی بەختیار لە " هوشیاری " بورژوازی عێراقی ئەوە بێت کە باسکرا، ئەوا ئەوە نە باسێکی تازەیە لە ناوەندی ڕۆشنبیری و سیاسیی کورددا و نە شیکردنەوەیەکی کۆنکرێتی "هوشیاری " چینێکیشە لە بوعدێکی فەلسەفی و تەجریدیدا، بەڵکو تەنها جۆرێکە لە گەمژەیی و سەرلێشواوی ڕۆشنبیرانی لیبراڵ لە ووڵاتانی وابەستەدا .

     زاراوە و چەمکی " هوشیاری " چینی بورژوازی عێراقی، لە دەزگای فەلسەفی و فکری میتافیزیکی بەختیاردا، هەرگیز هاوتا نییە لەگەڵ ئایدیاکان و ئایدۆلۆژییە جۆراوجۆرەکانی بورژوازی عێراقیدا کە لە چالاکییە ماددییەکانی ئەو چینە لە پرۆسەی بەرهەمهێنانە ماددییەکەیەوە سەرچاوەی گرت بێت، بەڵکو " هوشیاری " چینی بورژوازی عێراقی یەکسانکراوە بە چەمکێکی ئەبستراک کە لە جیهانی خەیاڵی ( فەیلەسوف )انەی بەختیاردا لیبراڵیزە کراوە و لە سەر ئەرزی واقعیشدا شوێن پێیەکی بۆ لە سەر پێ وەستان نییە . . بەختیار لەو ڕاستییە تێناگات، یان خۆی لێگێل دەکات کە " بەرهەمهێنانی  فکر، چەمکەکان و شێوەکانی هوشیاری بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ گرێدراوە بە چالاکی ماددی و گۆڕینەوەی ماددی  نێوان مرۆڤەکانەوە، واتە گرێ دراوە بە زمانی ژیانی ڕاستەقینەی ئەوانەوە .... هوشیاری هەرگیز ناتوانێت شتێکی تر بێت جگە لە بوونی هوشیاری و بوونی ڕاستەقینەی مرۆڤەکان لە پرۆسەی ژیانی ڕاستەقینەیاندا .... ئەو خەیاڵانەی کە لە مێشکی مرۆڤەکاندا گەڵاڵە دەبێت، بەناچاری ڕەنگدانەوەی شێوە گەشەکردووەکانی ژیانی ماددییانەیە کە بە شێوەیەکی ئەزمونی لەڕێگای گریمانە ماددییەکانەوە شایانی پیادە کردنن 28 " . ئەمە لەلایەک و لە یەکی تریشەوە خۆی لەو ڕاستییە گێل دەکات کە " لە هەر قۆناغێکدا بیرو ڕا و ئایدۆلۆژییەکانی چینی دەسەڵاتدار، بیروڕاو ئایدۆلۆژییە زاڵەکانە . واتە ئەو چینەی کە هێزی دەسەڵاتداری ماددی کۆمەڵگەیە، لە هەمانکاتدا هێزی دەسەڵاتداری مەعنەوی کۆمەڵگەیشە.... ئەو کەسانەی کە چینی دەسەڵاتداری کۆمەڵگە پێکدەهێنن خاوەنی هەستی خۆشیانن و بەم هۆشەوە بیر دەکەنەوە 29 " . پرۆسەی بیر کردنەوەیش بۆ هەر چینێکی کۆمەڵایەتی، لە گشتییەتی خۆیدا بە واتای هوشیارییە ، هوشیاری بەرانبەر بەرژەوەندی ئابورییەکانیان کە هەموو جووڵانەوە و پراکتیکی ئەوان ئاڕاستە دەکات  . ئەو فەیلەسوفەی مافی خاوەندارێتی تایبەتی وەک مافێکی سروشتی ڕەها لەڕوانگەی فەلسەفییەوە ڕاڤە دەکات، ئەو ئابوریناسەی یاسای زێدە قازانج دەگێڕێتەوە سەر کارکردەکان و ڕۆڵی سەرمایەی نەگۆڕ لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا ، ئەو یاساناسەی یاساکانی پاراستنی مافی خاوەندارێتی تایبەتی بۆ سەرمایەدار دەدۆزێتەوە ولە دەستوری وڵاتدا دەی گونجێنێت و گەڵاڵەیان دەکات، ئەو پیاوی ئاینییەی کە مەوعیزە دەکات بۆ دەٍسەڵات و خاوەندارێتی چینی سەرمایەدار بەسەر هۆیەکانی بەرهەمهێنان و ژیاندا و مافی خاوەندیارێتی تایبەتی بۆ سەرمایەدار بە کار دابەشکردنی خودایی بۆ بەندەکانی لە سەرزەویدا دەخاتە قاڵبی شەریعەتەوە و بانگی ئەزەلی و ئەبەدی بوونی بۆ دەدات، ئەو سیاسەتمەدارەی   زیندان و سوپا و ئامڕازەکانی تری سەرکوت و حکومەت و دەوڵەت دروست دەکات بۆ پاراستنی خاوەندارێتی تایبەتی بورژوازی بە سەر ئامڕازەکانی بەرهەمهێنان و ژیاندا ، ئەو کۆلکە فەیلەسوفەی وەک تۆ ڕێنمایی بورژوازی دەکات دەسەڵاتێکی عەقڵانی بنیات بنێت لە کۆمەڵگەدا، ئەو پرۆفیسۆر و ئەکادیمییەی کە وانەی دیکتاتۆری و ئیستبداد بە سەرۆکێکی گەمژەی ووڵات دەڵێتەوە تا بەدڕندانەترین شێوە پارێزگاری لە موڵکداری تایبەتی بورژوازی بکات بە سەر هۆیەکانی بەرهەمهێنان و ژیاندا... هەموویان ئەو بیریارانەن کە بەردەوام " هوشیاری " و خۆ هوشیاری چینی بورژوازی بەرهەم و سەر لەنوێ بەرهەم دەهێننەوە . بەکورتی دەکرێت بگوترێت کە بورژوازی عێراقی هوشیارە  و ئەوەی کە نا هوشیارە نووسەرانێکی گەمژەیە کە لە خەونی بە ئەقڵانی کردنی دەسەڵاتی بورژوازییەکی وابەستەبە ئیمپریالیزمدا  بە ئاگا نەهاتوونەتەوە .      

  "چەوسانەوەی نەتەوایەتی" و"جینۆسایدی گەلی کورد" لە فەزای فەلسەفەکەی بەختیاردا

       فەیلەسوفە پۆست مۆدێڕنەکەمان بیر دەکاتەوە و هەنگاوێکیتر بۆ پێشەوە دەڕوات لەپرۆسەی تەجریدەکەیدا، بەڵام ئەو هەنگاونانەی ئەو تەنها لە بازنەیەکی بۆشدایە کە ناوی لێناوە شیکردنەوەی کۆنکرێت بۆ هەلومەرجی کۆنکرێت . بەختیار دەچێتە جیهانی خەیاڵی خۆیەوە و بەعس وەک دیاریدەیەکی تایبەت شیدەکاتەوە و بەشە پێکهێنەرەکانی ئەو دیاریدەیە لێکجودا دەکاتەوە، دووبارە دروستیان دەکاتەوە و بەو شێوەیەی کە دڵخوازی خۆیەتی  سەرلەنوێ پەیوەندییەکانیان ڕێک دەخاتەوە ، بەڵام جیهانی تایبەتی خەیاڵی بەختیار شتێکەو دنیای ماددی دەرەوەی هزری ئەویش شتێکی دیکەیە .

      گرفتەکە بەتەنها لەوەدا نییە کە بەختیار لە پرۆسەی تەجریدەکەیدا ناتوانێت لە بەرکەوتە هەستییەکانی خۆی زیاتر  بڕوات، بەڵکو گرفتەکە لەوەشدایە کە شتەکان و دیاریدەکان لە مێشکیدا بە شێوەیەکی ڕاست و دروست ڕەنگ پێناداتەوە و وێنە فکرییەکانیان ئاوەژۆ دەکاتەوە و بەو شێوەیەی کە بوونیان هەیە پیشانی خوێنەری نادات . لەلای ئەو دەسەڵاتی بەعس، کە خاڵی لێوە هەستانی شیکردنەوە کۆنکرێتەکەیەتی، تونێلێکی دوور و درێژە کە  سەرجەم دیاریدە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و تەنانەت خودی کۆمەڵگەی عێراقیش وەک  شەمەندەفەرێک پیایدا گوزەر دەکات . ئەو تونێلە خاڵی دەست پێکردن و وێستەگەکان و کۆتایی خۆی هەیە، بەڵام لە هەر سەرێکییەوە کە ئەم شەندەفەر دەست بە ڕۆیشتن بکات  سەرئەنجام لەگەڵ خاڵەکانی وەستان و خاڵی کۆتاییدا بەرەو ڕوو دەبێتەوە و توانای دەرچوونی نییە لەم تونێلەدا . فەیلەسوفەکەی ئێمەیش لە ناو فارگۆنێکی ئەم شەمەندەفەرەدایە و بیر دەکاتەوە و لە هەر وێستەگەیەکیدا پیادە دەبێت و وێنەی ناو وێستگەکە و پەیوەندی وێستگە و تونێل شەمەندەفەرەکەمان بۆ دەگرێت و پاشان بەرەو وێستگەیەکیتر دەکەوێتەوە ڕێ . ئەو ئێستا گەیشتوەتە ئەو وێستگەیەی کە ناوی " جینۆساید و چەوسانەوەی نەتەوایەتی " یە و پەیوەندی نێوان ئەم وێستەگەیە و ئەو تونێلەی کە ناوی "دەسەڵاتی بەعس "ە ، لە شێوەی کەتگۆرییەکی دیاریکراودا بۆ ئێمە وێنا دەکات و بۆچوون گریمانەکان و بەڵگە نالۆجیکییەکانی خۆیمان لەو بارەوەیەوە دەخاتە بەردەست . فەیلەسوفە لەمێژوو بەجێماوەکەمان لەو بارەیەوە دەڵێت : [  لێرەوەیە کە من پێم وایە پاکاوکردنی کورد ، دەبێت تەنها لە ڕێگای سیستمی دەسەڵات و " پاک کردنەوەی فەزای سیاسی دا لە هەرجۆرە دەسەڵاتێکی دیکە " تەماشا بکەین ، نەک لەسەر ڕۆشنایی کینەی عرقی یان دامەزراندنی دەسەڵاتی ناسیۆنالیزمی بێ گەرد .... کێشە لەگەڵ بەعس دا نەکێشەی نەتەوەیە ، نەکێشەی عرقێکی تایبەتی گڵاوە ، نەکێشەی کافرو موسڵمانە ، بەڵکو کێشەی دەسەڵاتێکە نایەوێت بەهانەیەکی تایبەتی بۆ کوشتنی دابڕێژێت ، چونکە نایەوێت خودی ئەو بەهانەیە ببێتە ڕێگر لە بەردەم قوربانی یەکانی دیکەدا 30]. ئەوە بەرهەمی بیرکردنەوەی بەختیارە لە جیهانە فەلسەفییە تایبەتەکەیدا . ئەوە ئەو داهێنانە تیۆری و فەلسەفییە پۆست مۆدێرنانەیە کە هەر بەڕاستی بزووتنەوەی ڕۆشنبیری کوردی و دنیای فەلسەفە لەگەڵیدا ئاشنا نییە و پێی نامۆیە . لەو تیۆری و دنیا فەلسەفییە میتافیزیکییەدا نە دابەشکردنی دانیشتوانی عێراق  بە هاو ووڵاتی پلە یەک و دوو بوونی هەیە، نە کێشەی جینەکان بوونی هەیە و نە بیری نەتەوە پەرستی کوێرانە و شۆڤێنیستی بۆرژوازی نەتەوەی سەردەست لە گۆڕێدایە و سەرئەنجامیش نە کێشە و چەوسانەوەی نەتەوایەتی بوونی هەیە، بەڵکو ئەوەی کە بوونی هەیە لەو جیهانە خەیاڵییەی فەیلەسوفەکەماندا " پاک کردنەوەی فەزای سیاسییە لە هەر جۆرە دەسەڵاتێکی دیکە لە لایەن سیستمی دەسەڵاتدارەوە !!" . لە جیهانە فەلسەفییە تایبەتییەکەی بەختیاردا، چەوسانەوەی نەتەوایەتی گەلی کورد لە کۆمەڵگەی عێراقدا، تا سەر ئاستی ئاپارتایدی نەتەوەیی و ڕەگەزی قوڵنەکراوەتەوە، کێشەی نەتەوەیی و کێشەی نەتەوەیەک نییە لەگەڵ بەعس دا وەک سیمبوڵی  ئەقڵی شۆڤێنیستی و ئاپارتایدخوازی بورژوازی ناسیۆنالیستی عەرەبی لە مامەڵەو هەڵوێستکردنیدا بەنەتەوەیەکی ژێردەستە، بەڵکو کێشەکە لەوەدا خۆی بەرجەستە دەکاتەوە کە یەک دەسەڵات ( دەسەڵاتی بەعس ) دەیەوێت فەزای سیاسیی لە هەرجۆرە دەسەڵاتێکی تر پاک بکاتەوە !!.. واتە چەوسانەوەی نەتەوایەتی نەتەوەی کورد، کە لە درێژەی خۆیدا و لە قۆناغە جۆراو جۆرەکانی خۆیدا ( بە دیاریکراوتریش لە قۆناغی دەسەڵاتی بەعسدا ) لەلایەن بورژوازی ناسیۆنالیستی دەسەڵاتداری عەرەبی عێراقەوە بە شێوەیەک لە شێوەکان سیاسەتی ڕەگەزپەرستانەی لەگەڵدا ئاوێتە کراوە، کێشەیەکە کە لە بازنەی ناکۆکی نێوان سیتسمی سیاسیی تاک حیزبی ( تاک دەسەڵات ) و سیستمی فرە حیزبی( فرە دەسەڵات ) دا ، دەسوڕێتەوە !!. بەبڕوا و بە پێی ڵۆجیکی فەلسەفەکەی بەختیار هەرکاتێک کە سیستمی تاک دەسەڵاتی بگۆڕێت بۆ سیستمی فرە دەسەڵاتی، ئەوا نە کێشەو چەوسانەوەیەک بە ناوی کێشەو چەوسانەوەی نەتەوایەتی لە کۆمەڵگەی عێراقدا بوونی دەبێت و نە سیاسەتی پاکتاوکردنی نەتەوەییش، وەک لایەنێکی شاراوەی ئاپارتایدی ڕەگەزی کە ئاوێتە بەو کێشەیە دەکرێت !!. ئەوە فەزای خەیاڵی فەلسەفەی پۆست مۆدێڕنەکەی بەختیارە، بەڵام دنیای واقعیانەی دەرەوەی ئەو فەزاو خەیاڵە شتێکیتر پیشانی ئێمە دەدات و بە ئێمە دەڵێت، کە ڕاستەوخۆ دەکەوێتە جەمسەر ناکۆکی فەلسەفەکەی ئەوەوە. گریمان بەعس ئەقڵی خۆی بگۆڕیبایە لە بارەی پاککردنەوەی ئەو فەزا سیاسییەی کە بە قەولی بەختیار دەیویست لە هەرجۆرە دەسەڵاتێکیتر پاکی بکاتەوە، بەڵام لە بە واقع بوونی ئەوها گریمانێکدا ئێمە لەگەڵ چی دا بەرەو ڕوو دەبووینەوە ؟ لە ڕوانگەی فەلسەفی بەختیارەوە، وەڵامەکە تایبەتمەندییەکی پۆزەتیڤ لەخۆ دەگرێت و لە بە واقع بوونی ئەوها گریمانێکدا " دەسەڵات عەقڵانی کراوە " و ئەم عەقڵانی کردنەی دەسەڵاتیش حوکمی لە ناو بردنی ئەو دیاریدەکۆمەڵایەتی و مێژوویییەو بەشەپێکهێنەرەکانی ئەوی داوە کە لە شێوەی چەوسانەوەی نەتەوایەتی و پاکتاو کردنی نەتەوەیەکدا بەر هەستەکانی ئێمە کەوتوون، واتە لەو حاڵەتەدا چەوسانەوەی نەتەوایەتی دەبێتە تێزێک و "ئەقڵانی بوونی دەسەڵاتی بەعسیش " دەبێتە ئەنتی تێزێک کە نەفی هەمان تێز دەکاتەوە !!.. بەڵام ئەوەش کۆمەکمان ناکات لە تێگەیشتنی شیکردنەوە کۆنکرێتە فەلسەفییەکەی بەختیاردا، چونکە باسەکەمان هێشتا لە ئاستی گومان و ئەگەر و گریماندایە . کەوایە با زیاتر لەگەڵ تێزە فەلسەفییەکەی بەختیاردا خۆمان ماندوو بکەین تا باشتر بتوانین لە جیهانە فەلسەفییەکەی تێبگەین .

      لە سیستمی فکری شێواوی بەختیاردا، چەوسانەوەی نەتەوایەتی  هەرگیز ئەو دیاریدە کۆنکرێتە نییە کە لە ناوەرۆکی خۆیدا کۆمەڵێک ناکۆکی لەخۆی گرت بێت و شوێنی کۆبوونەوەی ناکۆکییەکان بێت و بەم پێیەش لە پەیوەندییەکی ئۆگانیکی دا بێت لەگەڵ دیاریدە و شتەکانیتردا، بەڵکو ئەو دیاریدە بێ ناوەرۆکەیە کە بە ڕێکەوت پەیوەندییەکی لەگەڵ دیاریدەکان و شتەکانی دیکەدا دروست کردووە و لە پەیوەندییەکی زەروریدا نییە لەگەڵ ئەواندا . لە هەمان سیستمی فکری شێواودا، نە ئەو دیاریدەیە ( چەوسانەوەی نەتەوایەتی )  مێژوویەکی هەیە و نە بنەما و بنچینەیەکی ماددییانەیش، بەڵکو ئەوەی ئەو دیاریدەیەی هێناوەتە بوونەوە سودفەیەکە لە سودفەکانی مێژوو کە لە شێوەی دەسەڵاتی نا عەقڵانیدا خۆی بەسەر مێژوو و کۆمەڵگەی عێراقدا سەپاندووە . لە بەر ئەوە، بەگێڕانەوەی عەقڵ بۆ ناو کەلەی مێژوو، ئیتر ئەو دیاریدەیەش فەنا بوونی خۆی ڕادەگەیەنێت کە لە سەرپانتایی ئەودا دەرکەوتووەتەوە. ئەو شێوە بیرکردنەوەیە، نە زانستی کۆمەڵناسی و بەعسناسییە و نەفەلسەفەیشە، بەڵکو ئەوە هەژاری فەلسەفەیە و یەکێکیترە لەو نەگبەتیانەی کە ڕوو بەڕووی بزاڤی ڕۆشنبیری کورد بووەتەوە . ئەو بەناو تێزە فکریەی بەختیار لەسەر پەیوەندی نێوان کێشەی نەتەوایەتی و ڕژێمی بەعس، ئەو تێزەی جەلال تاڵبانی دەخاتەوە یادم کە بە هەموو درێژایی ساڵانی هەشتا و نەوەدەکان ، " ڕژێمی بەعس " ی وەک کۆمەڵێک دەرکەوتەو " ڕەفتاری فاشیستی " پێناسە دەکرد و لە بڕوای ئەودا هەمان ڕەفتارە فاشیستییەکانی بەعسی شایستەی گۆڕان بوون، بەو مەرجەی کە ئەو ڕژێمە تەسلیمی عەقڵانیەت ببێت بەرانبەر بەکێشەی کورد، بەڵام وەک بینیمان لە لاوازترین قۆناغەکانی ژیانی ئەو ڕژێمەو تا دوایی ساتەکانی ژیانی تەسلیمی عەقڵانیەتی چاوەڕوانکروی تاڵەبانی نەبوو، بەو هۆیەشەوە ڕەفتارەفاشییەکانیشی بەرانبەر بە نەتەوەی کورد نەگۆڕی . چەوسانەوەی کورد و میکانیزمەکانی بەڕێوەبردنی ئەو چەوسانەوەیە، کە لە هەر قۆناغێکدا و لە سەردەمی هەردەسەڵاتێکی سیاسیی  چینە دەسەڵاتدارەکانی نەتەوەی عەرەب لە عێراقدا، شێوەیەکی دیاریکراو و تایبەتیان بەخۆیانەوە گرتووە، هەرگیز گرێنەدراوەتەوە بە نەبوونی سیستمی فرە حیزبییەکە و " دەسەڵاتە عەقڵانی " یەکەی بەختیار و تاڵەبانییەوە ، بەڵکو گرێ دراوەتەوە  بە کۆمەڵێک فاکتەری ئابوریی ، ئایدۆلۆژی و سیاسییەوە لە ناوخۆی عێراق و لە دەرەوەی عێراقدا ( دواتر دەگەڕێمەوە سەر ئەم باسە ) کە کێشەی جینەکان و ڕەگەزی پیس و هاوڵاتی پلە یەک و پلە دوویش  بەشێوەی جۆراو جۆر لەلایەن دەسەڵاتدارانی شۆڤێنی و فاشیستی نەتەوەی عەرەبەوە ئاوێتە کراوە لە گەڵ  ئەو فاکتەرانەدا .     

        سیستمی فەلسەفی بەختیار لە نێوان "بەعس" ، " قوربانی "  و  " مۆدێرنە" دا

    باس و لێکۆڵینەوە لە سەر چەمک و زاراوەی مۆدێرنیتە، باسێکی نوێ نییە لە نێو قوتابخانە فەلسەفییە جۆراو جۆرەکانی دنیادا، بەڵکو باسێکی کۆنەو پێشینە و زەمینەیەکی مێژوویی پان و پۆڕو دوورو درێژی هەیە . یان بە واتای بەری سمارت و دەیڤید لاڤیین : " چەمکی مۆدێرنیتە، هەروەک پۆست مۆدێڕنیتە، مێژوویەکی درێژی هەیە . لە سەدەی پێنجەمدا، زاراوەی لاتینی moderns   بۆ جیاکردنەوەی مەسیحیەتی ڕەسمی لە ڕابردووی ڕۆمی هاوبەش ئامێزانە بەکار دەبرا .بەڵام بزووتنەوەی ڕۆشنگەری فەڕەنسا ئەم زاراوایەی بە مانایەک بەکار دەبرد کە ئێمە ئەمڕۆ بەکاری دەهێنین .... کەواتە مۆدێرنییتە چییە ؟ مەبەست لەم زاراوەیە، مەبەست لە سیستمێکی کۆمەڵایەتییە کە پاش بزووتنەوەی ڕۆشنگەری سەری هەڵداوە .هەرچەندەیش  دەکرێت ڕیشەکانی دنیای مۆدێرن پێش لەم بزووتنەوەیەش بدۆزرێتەوە، سیمای تایبەتی گەشەکردنی بێ وێنە، ڕەتکردنەوە یاخود بە پەراوێزکردنی تەقلید و ئاکامە جیهانییەکانی ئەوە . ئەگەرچی دەتوانرێت مۆدێرنیتە لە دەسکەوتەکانی وەک زانست و تەکنەڵۆجیا یا سیاسەتی دیموکراتیکدا ببینرێتەوە، بەڵام لەسەر کارەئاسایییە ڕۆژانەکانی ژیانیش کاریگەری قوڵ دادەنێت . ـ پرسیاری مەرجەعیەت ـ و " من کێم ؟" ـ پرسیاری ناسنامە ـ بەشێوە نوێ و دەمودەستەکانیش دەهێنرێنە گۆڕێ .... خودی مۆدێرنیتە تا بەر لە ساڵانی 1970  بەکار هێنانێکی فراوانی نەبوو 31" .  چ چەمک و زاراوەی مۆدێرنیتە و چ چەمک و زاراوای پۆست مۆدێرنیتە ، بەهەر شێوەیەک ڕاڤە کرابێت و ڕاڤە بکرێت لە لایەن قوتابخانە فەلسەفییە جیاوازەکانەوە [ تەنانەت لەنێو باڵە جیاوازەکانی بزووتنەوەی چەپی جیهانیشدا کە بە شێوەی جیاواز خۆیان گرێدەدەنەوە بە مارکسیزمەوە ـ لە نێو کەسایەتییە مارکسی یەکانیدنیادا برنشتاین و کاوتسکی لە کۆتایییەکان و سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەهەم و بیستەمدا ، هەروەها دواتریش لۆکاش و گرامشی پێشڕەوی وروژاندنی باسی مۆدێرنیتە بوون لە نێو بزووتنەوەی چەپدا  ٍ] سەرئەنجام یەک ئەنجام بەدەستەوە دراوە و دەدرێت ، ئەویش ئەمە کە شێوەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری چۆن بە شێوەیەکی عەقڵانی کۆنترۆڵ بکرێت و کارکردی یاسا کوێرانەکانی ئەم شێوە بەرهەمهێنانە کە نیشانەکانی خۆی لە سەر ڕوخساری قەیرانە گەورە و مەرگبارەکانی نەک تەنها لە خودی سیستمەکەدا، بەڵکو لە سەر ڕوخساری قەیرانی مەرگی مرۆڤایەتیشدا دەر دەخاتەوە ، بەشێوەیەکی ئەوتۆ هاوسار و کۆنترۆڵ بکرێن کە چی تر بەدژی خودی سیستمەکە نەجوڵینەوە. لەم ڕووەوە بیریاران و ئەکادیمییە جۆراو جۆرەکانی بورژوازی هەریەکە لە گۆشەیەکەوە و هەریەکە لە بوارێکەوە  لە چارەسەری هەمان گرفت دەکۆڵێتەوە، بەڵام ئەگەر لەوەش بگوزەرێین و بگەڕێینەوە سەر سکەی ئەسڵی باسەکەمان، ئەوا ئەو کات بەم ئەنجامە دەگەین کە باسی مۆدێرنیتە، باسێکی نوێ نییە کە لەلایەن بەختیار و ڕەهەندییەکانی هاوبیرییەوە ، یاخود نەیارییەوە ، وەک باسێکی نوێ دۆزرابێتەوە، بەڵکو باسێکی کۆنەو ئەمان تەنها بە شێوەیەکی دڵخوازانە و کڵیشەسازانە باسەکانی ناو زانکۆ ڕۆژ ئاوایییەکان لە مەڕ مۆدێڕنیتە گشتگیر و هەمەکی دەکەنەوە بەسەر هەلومەرجی کۆمەڵگای عێراق و کوردستاندا، واتە هەرو کارەی کە بەختیار لە بواری بەعسناسی و کۆمەڵناسی دا ئەنجامی داوە و ناوی لێناوە شیکردنەوەی کۆنکرێت ....

       "بەعس" ، " قوربانی " و " مۆدێرنە "، سێ کوچکەیەک لە درێژەی پرۆسەی تەجریدەکەی بەختیاردا پێک دەهێنن ، بەڵام بەختیار لە دنیای خەیاڵی خۆیدا ئەم سێ کوچکەیە چۆن دروست دەکات و ئەو سێ دیاریدەیە چۆن پێکەوە گرێدەداتەوە ؟ ئایا بەختیار توانیوێتی وێنەیەکی ڕاستەقینەمان لە پەیوەندییەکانی نێوان ئەو سێ دیاریدەیەدا نیشان بدات لە پرۆسەی تەجریدەکەی،  یان لە هەمان شیکردنەوە کۆنکرێتەکەیدا ؟ وەڵامی " بەڵێ "، یاخود " نەخێر "ی هەمان پرسیار لە دەست پێکی خوێندنەوەی کۆنکرێتی بە ناو شیکردنەوە کۆنکرێتەکەی بەختیاردا، بەهەر دیوێکیدا بێت  هەم جۆرێکە لە گەمژەیی و هەم جۆرێکیشە لە بێویژدانی ڕەخنەگرانەی کوێرانە  . کەوایە با نە ببینە خوێنەرە گەمژەکە و نە بیشبینە ڕەخنەگرە دڵڕەق و بێ ویژدانەکە و لەم لایەنەیشدا هەنگاو بە هەنگاو لەگەڵ باس و وێنەکانی بەختیاردا بڕۆین و وەڵامی پرسیارەکەی پێشەوە لە بۆتەی هەمان باسەکەی بەختیاردا وەربگرینەوە . فەیلەسوفە کۆپییەگەرەکەمان ، کە هێشتا خۆی لە نێوان تیۆرییەکانی مۆدێرنیتەو پۆست مۆدێرنیتەدا ساغ نەکردووەتەوە و بەسەرێک مۆدێڕنەیەو بەسەرێکی تریش پۆست مۆدێڕنەیە ، لە پەیوەند بە پەیوەندی نێوان بەعس و مۆدێرنیتەدا دێتە زمان و بە ناڕەزایەتی دەربڕینێکی لیبراڵییانەوە بانگەوازی دادگایی کردنی ئاشکرای مۆدێرنیتە دەکات و دەنووسێت :[ بەڵام چی وا دەکات بەعس بگاتە ئەو بڕوایەی کە دەتوانێت یاری بەهەموو شتەکان بکات ، چی چەکی فەنتازیا کردنی ئەو جیهانە تازەیە دەداتە بەعس ؟ بۆ وەڵامی ئەو پرسیارە ناتوانین خۆمان لە دادگایی کردنی مۆدێڕنە لابدەین . مۆدێرنە بە هەموو هێزەگەورەو توانا بێ سنورەکانی یەوە دەرگایەکی نا ئاسایی گەورە لە بەردەم بەعسدا دەخاتە سەرپشت ، ئەوە مۆدێرنەیە کە هۆیەکانی بونیاد نانی سوپایەکی گەورەو دەوڵەتێکی نوێ دەداتە بەعس کە هێزی سەرەکین بۆ فەنتازیا کردنی سیاسی و هۆی سەرەکین بۆ ڕکێفکردنی شتەکان و ڕووداوی گەورە .... تەلەفیزۆن لای ئەو بە تەنیا ئامێرێکی سەر بە مۆدێرنە نی یە ، بەڵکو ئاوێنەیەکی سیحراوی یە ، کە تەنیا یەک فەرمانی هەیە ، ئەویش کۆنترۆڵ کردنی عەقڵ و خەیاڵ و وویستەکانە ، بەڵام لە چەک و تەلەفیزۆن گرنگتر ئەو دەزگا گەورانەیەکە هەموو ڕووداوەکانی ژیانی خستووەتە ژێر ڕکێفی خۆیانەوە . لێرەدا زۆر گرنگە ئەوە زیاد بکەم کە قسەکردن لە سەر ڕۆڵی مۆدێڕنە هەرگیز بەو مانایە نییە کە مۆدێرنەکردن لێرەدا مۆدێرن کردنی پێکهاتەی کۆمەڵایەتیشە 32] . ئەو چەندێڕەی کە لە نووسینەکەی بەختیار هێنامەوە  دنیایەک پرسیار بەڕووی باسەکەیدا دەوروژێنن .  یەکەم پرسیار کە لەو ڕووەوە دێتە گۆڕێ ئەمەیەکە مۆدێڕنە چییە ؟ مۆدێرنە بە هەر فۆرم و ناوەرۆکێکەوە کە دڵخوازی بەختیار بێت، بە هەر تەفسیرێک کە بەختیار بۆی دەکات، هیچ شتێک نییە جگە لە گەشەکردنی مێژوویی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی کە لە قۆناغێکی نزمەوە بۆ قۆناغێکی بەرزتر . ئەو قۆناغە چییە لە گەشەکردنی مێژووی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا ؟ قۆناغی سەرمایەدارییە . قۆناغی سەرمایەداری چییە ؟ " سەروەتی ئەو کۆمەڵگەیانەی کە شێوەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری تیاندا زاڵە بەشێوەی کۆمەڵێکی گەورەی کاڵا دەردەکەوێت 33" . واتە قۆناغێکە کە  هەموو شتەکان تایبەتمەندی کاڵایەک لە خۆ دەگرن . کاڵا چییە ؟ " کاڵا لە پێشدا شتێکی دەرەکییە . شتێکە کە بەهۆی تایبەتمەندییەکانی خۆیەوە یەکێک لە پێداویستییەکانی مرۆڤ دابین دەکات . ناوەرۆکی ئەم پێداویستییانە هەرچییەک بێت، لە سکەوە سەرچاوەی بگرێت یان سەرچاوەی ئەوان خەیاڵ بێت، هیچ لەو ڕاستییە ناگۆڕێت  34" .  ئایا کاڵا تەنها یەک ڕووی هەیە و تەنها پێداویستییەکانی مرۆڤ دابین دەکات لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا ؟ نەخێر کاڵا دوو تایبەتمەندی دیاریکراوی خۆی هەیە : بەهای بەکارهێنان و بەهای گۆرَینەوە ، واتە کاڵا هەم پێداویستیەکانی مرۆڤ دابین دەکات و هەم دەکەوێتە ئەڵقەی کڕین و فرۆشتنەوە لە بازاڕدا . کەواتە کاڵا دیاریدەیەکی زیندووە کە بەردوام لە جووڵانەوەدایە  و بەشێوەیەکی سیحر ئامێز ڕۆژانە هەزاران جار بە بەرچاوی ئێمەدا دێت و گوزەر دەکات و سەرئەنجام بەشێوەی پارە و سەرمایە خۆی پیشانی ئێمە دەداتەوە  . بەم مانایە کە بەرهەمهێنانی کاڵا لە شێوەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا بەرلەوەی ئامانجی خاوەن کاڵا دابینکردنی پێداویستییە مرۆیییەکان بێت، ئامانج  گۆڕینەوەیەتی بە پارە . ئامانجی خاوەن پارە لە گۆڕینەوەی کاڵاکەی دا بە پارە چییە ؟ ئەو بۆ ئەوە پارەکەی دەگۆڕێتەوە بە کاڵا و کاڵاکەیشی بە پارە کە لە کۆتایی هەمان قۆناغەکانی گۆڕینەوەدا پارە سەرەتاییەکەی زیاد بکات و زیادەیەک لە پرۆسەی چەرخانەکەیدا وەک قازانج و دواتریش وەک سەرمایە بەدەست بهێنێت . کەواتە لە دواشیکردنەوەدا مەبەستی سەرمایەدار لە گۆڕینەوەی پارە بە کاڵا و کاڵا بەپارە، کەڵەکە کردنی قازانج و سەرمایەیە، نەک دابینکردنی پێداویستییەکانی ژیانی مرۆیی . دوایین پرسیار کە دەکرێت لە پەیوەند بە گشت پرۆسەی بەرهەمهێنان و گۆڕینەوە پارە بە کاڵا و کاڵا بەپارەو پارە بە قازانج و قازانج بەسەرمایە بهێنرێتە گۆڕێ ، ئەمەیە کە پرۆسەی چەرخانی سەرمایە لەگشتییەتی خۆیدا چۆنە و بە سەر چەند قۆناغدا دابەش دەبێت ؟  " پرۆسەی چەرخانی سەرمایە لە سێ قۆناغدا ئەنجام دەدرێت : ـ قۆناغی یەکەم : سەرمایەدار لە بازاڕی کاڵا و بازاڕی کاردا وەک کڕیار دەردەکەوێت . پارەکەی بە کاڵا دەگۆڕێتەوە . یان بە واتایەکی تر پرۆسەی چەرخانەکە بەمجۆرە ( پارە ـ کاڵا ) ئەنجام دەدات . قۆناغی دووەم :  ئەو کاڵایانەی کە سەرمایەدار کڕیویەتی بە شێوەیەکی بەرهەمدار بەکار دەهێنرێت . سەرمایەکەی پرۆسەی بەرهەمهێنان ئەنجام دەدات . لە ئەنجامدا : کاڵاکەی بووەتە کاڵایەک کە بەهای زیاتر لە بەهای توخمە بەرهەمهێنەرەکانی ئەوە . قۆناغی سێیەم : سەرمایەدار وەک فرۆشیار دەگەڕێتەوە بۆ بازاڕ . کاڵاکەی دەگۆڕێت بە پارە، یان بە واتایەکی تر، پرۆسەی چەرخان بەمجۆرە ( کاڵا ـ پارە ) ئەنجام دەدات . کەواتە هاوکێشەی  چەرخانی پارە ـ سەرمایە ئەوهایە : پارە ـ کاڵا ـ پرۆسەی بەرهەمهێنان ـ کاڵا + زیادەیەک ـ پارە+ زیادەیەک 35 " . هەڵبەت لێرەدا ڕوونکردنەوەی ئەوە کە ئەو پارە زیادەیە لەکوێوە هاتووە، لەدەرەوەی ئەم باسەیە و هاتنە ناوەی کورتە باسی گۆڕانی پارە بە سەرمایەش تا ئەو جێگایە هاتووەتە ناو باسەکەوە کە نیشان بدرێت هەموو ناکۆکییەکانی شێوەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری، واتە هەموو ناکۆکییەکانی  مۆدێرنێتەی جێگا سەرنجی بەختیار، لەو فۆرمۆڵە ئابورییە سادەیەی سەرەوەدا کە مارکس بەدەستییەوەداوە، خۆیان پێناسە دەکەنەوە . یاساکانی زاڵ بەسەر مۆدێرنێتەی جێگا سەرنجی بەختیاردا ، ئەو یاسا کۆێرانەن کە دەتوانم بڵێم بە شێوەیەکی ( ڕەها ) بەهیچ ڕەخنە و ناڕەزایەتییەکی ئەخلاقی لە جۆری ڕەخنەو ناڕەزایەتییەکانی بەختیار ئاقڵ و ڕام ناکرێن، چونکە لەسەر بنەمای قازانجپەرستی و کەڵەکە کردنی سەرمایە دەجوڵێنەوە .... ئەو تەلەفیزیۆنەی کە مۆدێڕنەکەی بەختیار بەرهەمی هێناوە و وەک ئالگۆیەک هاتووەتە باسەکەی ئەوەوە، بۆچی کەوتووەتەوە دەستی سەدام و خامنەیی و ئەسەد و مبارک و بۆش و تاد.... تا خۆیانی  پێگەورەبکەنەوە و هێزی دیکتاتۆرانەی خۆیانی  پێ نمایش بکەن  ؟ ئەو تەلەفیزۆنە لە کوێوە هاتووە و بۆچی بەرهەمهێنراوە ؟ ڕوونە کە هەمان تەلەفیزیۆن وەک هەر کاڵایەکیتر بەمەبەستی گۆڕینەوە بە پارە و لە دواییشدا بۆ کەڵەکە کردنی قازانج و سەرمایە بەرهەمهێنراوە و خراوەتە بازاڕەوە . ئەو کیمیایی و ئەو تانک و تۆپە تەیارەیەی کە بە دەستی جەلادەوە ، قوربانی دەسووتاند و پارچە چارچەی دەکرد و ژینگەکەی پیس دەکرد، هەموویان لە پێناوی قازانج و کەڵەکەی سەرمایەدا ڕەوانەی بازاڕ کرابوون و بەعسیش کڕیارێکی ئەو بازاڕ بێبەزەیییەی مۆدێڕنێتە بووە . بەختیار ئەو زەحمەتە ناداتە بەر خۆی و بپرسێت مۆدێرنەی فرۆشیاری کاڵا بۆچی لە هەموو دڕندەیییەکانی جەلاد کە بەرانبەر بەقوربانی ئەنجامیداوە بێ دەنگ بووە ؟ مەگەر هەر لە پێناوی بازاڕ گەرمی کاڵاکان و کەڵەکە کردنی قازانج پەرستیدا نەبووە ؟ بەختیار دەیەوێت ڕەخنە و ناڕەزایەتییەکی ئەخلاقیانە جەلادی گەورە لە جەستەی جەلادی بچووکتردا لە خوێنەر بشارێتەوە . ئەو ئیمپریالیزمەی کە بەختیار ناوی لێدەنێت مۆدێرنە، قازانج پەرستییەکەی تۆوێکی پیسە لە منداڵدانیدا کە جەللادە بچووکترەکان لە ناویدا گەشە دەکەن  و دەیانهێنێتە دنیاوە .. گەورە و پەروەردەیان دەکات و ئێمەی قوربانی دەخاتە ژێر چەقۆکانیانەوە، ئەو چەقۆیانەی کە خۆی دروست و دەمە زەردی کردوون و داویەتە دەستیان بۆ سەربڕینی ئێمەی ئیسماعیل . ئێمە بە تەنها قوربانی " ئەنفال " نین وەک کردەوەیەکی بەربەریانەی جەللادە بچووکەکە، بەڵکو ئێمە قوربانی " چەوسانەوەی نەتەوایەتی "ن وەک کردەوەی قازانجپەرستی جەللادە گەورە مۆدێنەکە، بەم مانایە کە " چەوسانەوەی نەتەوایەتی " هۆیەو " ئەنفال " یش ئەنجام . کەواتە ئێمەی قوربانی، بۆ ئەوەی چیتر قوربانی دەستی جەللادە بچووکەکان نەبین ، پێویستە لە دەستی جەللادە گەورە مۆدێرنەکە ڕزگارمان ببێت .

             Toronto

December 27 2003

 

     سەرچاوە و پەراوێزەکان :

1ـ بەختیار عەلی : لە ئارەزووی کوشتنەوە بۆ ئارەزووی فەرامۆش کردن . گۆڤاری ڕەهەند ، ژمارە 7 لاپەڕە 252 .

2ـ فریدرەک ئەنگلس : انتی دورینگ . انتشارات حامد ـ تهران 1979

3ـ فریدرەک ئەنگلس : لودفیک فیورباخ و کۆتایی فەلەسەفەی کلاسیکی ئەلمانیا . بە زمانی فارسی ـ سایتی پژوهژهای مارکسیستی .

4ـ ئەنگلس : هەمان سەرچاوە .

5ـ کارل مارکس : مبانی نقد اقتچاد سیاسی ( گروندریسە )جلد اول ، چ 26و27 ـ ترجمە : باقر پرهام و احمد تدین ـ موسسە انتشارات اگاە ـ تهران .

6ـ بەختیار عەلی : هەمان سەرچاوە ل255.

7ـ بەختیار عەلی : هەمان سەرچاوە ل255و256.

8ـ بەختیار عەلی : هەمان سەرچاوە ل257

9ـ کارل مارکس : کاپیتال بەرگی یەکەم ، ًل900 وەرگێڕانی بۆ فارسی ایرج اسکندری ـ چاپی یەکەم ، تهران

10ـ ئەنگلس انتی دورینگ ـ هەمان لاپەڕەو هەمان بڵاکراوە .

11ـ بەختیار عەلی : هەمان سەرچاوەی پێشوو ، ل 253.

12ـ بەختیار عەلی : هەمان سەرچاوەی پێشوو’، ل 255

13ـ بەختیار عەلی : هەمان سەرچاوە ، ل256 و 257 .

14ـ بەختیار عەلی : هەمان سەرچاوە و هەمان لاپەڕە .

15ـ مارکس : گروندریسە . ل 25 و26 .

16ـ بەختیار عەلی : هەمان سەرچاوەی پێشوو ، ل255

17ـ هیگڵ : عناصر فلسفە حق چ 9 ـ وەرگێڕانی بۆ فارسی : مهدی ایرانی طلب ـ انتشارات پروین .

18ـ ئەنگلس : منشاًء خانوادە، مالکیت خصوصی و دولت چ 238 ـ انتشارات سازمان چریکهای فدایی خلق .

* ساڵی 1995دوو بەشی زنجیرە باسێکی ناتەواوم لە ژێرناونیشانی :" تایبەتمەندییەکانی جێگیر بوونی سەرمایەداری عێراقی چەند ئەنجامگیرییەک دەربارەی شۆڕشی سوشیالیستی چینی کرێکار " لەگۆڤاری شۆڕشی کرێکاری دا  بڵاو کردەوە کە سەرەتا و دەست پێکیشیکردنەوەیەکی ئابوری ـ سیاسییە لە سەر پرۆسەی مێژوویی جێگیربوونی سەرمایەداری لە عێراقدا . بەداخەوە لەو کاتەوە فرسەتی گەڕانەوەم نەبووە بۆ سەر ئەو باسە تەواو نەکراوە ، بەڵام ئەو بابەتەپرۆژەیەکی نووسینی داهاتووم دەبێت، چونکە بەبڕوای من بابەتێکی گرنگە .

19ـ بەختیار : هەمان سەرچاوەی پێشوو .

20ـ مارکس : کاپیتاڵ ل812 فەسڵی بیست و چوارەم ـ بە زمانی فارسی .

21ـ مارکس :کاپیتاڵ ، بەرگی سێیەم ـ بەشی سێ یەم و چوارەم ـ ل101 . بەزمانی فارسی .

22ـ مارکس : دەستنووسە ئابوری و فەلسەفیەکان ـ 1844ـ لاپەڕەی 244 ، وەرگێڕانی بۆ فارسی : حسن مرتچوی ـ موءسسە انتشارات  اگاە ـ تهران .

23ـ بلیخانۆف : سیری درتحول فلسفە’ء تاریخ ، چ 281 ـ ترجمە : پرویز بابائی ـ نشر ازاد مهر ـ تهران .

24ـ بەختیار : هەمان سەرچاوەی پێشوو ، ل267 .

25ـ بلیخانوف : مسایل اساسی مارکسیسم ل102 ـ هەمان وەرگێڕ و هەمان چاپەمەنی .

26ـ بلیخانوف : هەمان سەرچاوە ،ل130

**کیسەی فشەڵی فیلیستین : پێ دەچێت ئیدیەمێکی ڕووسی بێت کە بلیخانۆف بەکاری هێناوە لەو پەرەگرافەدا ، کە دەقاو دەق مەبەست و ماناکەی بۆ خۆیشم ڕوون نی یە ، بەڵام وەرگێڕ فارسی هەمان ووشەی " فیلیستین " بەم شێوەیە ڕوون کردووەتەوە : ووشەی فیلیستنین زیاتر لە ئەدەبیاتی ئەڵمانیا و دواتریش ڕوسیادا باو بووە . بە واتای  مرۆڤێکی " لە هەموو شت زان " ە کە هەرکە دەستی گەیشت بەو بۆچوونە سەرەتا ییانەی کە بۆ خودی خۆی تازەن، دەست دەکات بە دروستکردنی سیستمێکی فیکری، وەک دوهرینگ .

*** فەیلەسوفێک لە پەشمی شیشە : ناونیشانێکی ووتارێکی تەنز ئامێزی ( کەیهان عزیز )ە کە لەسەر بێ هەڵوێستی سیاسیی  بەختیار و ڕەهەندییەکان نووسیوویەتی لە بەرانبەر باری هەنوکەی کۆمەڵگەدا. بڕوانە بڵاوکراوەی " پێنووسی ئازاد " ژمارە ( 8نۆڤەمبەری  2003) ل17 .

27ـ بەختیار : هەمان سەرچاوە .

28ـ مارکس ـ ئەنگلس: ئایدۆلۆژی ئەڵمانیا، ل 18 و 19 . بەزمانی فارسی ـ سایتی پیکارگرکمونیست .

29ـ مارکس ـ ئەنگلس : هەمان سەرچاوە ، ل60 و 61 .

30ـ بەختیار : هەمان سەرچاوەی پێشوو ، ل 271 ، هێڵی تەئکیدەکان لەمنەوەیە

31ـ دەیڤید لاڤین : پۆست مۆدێرنیتە ، ل41 و 42 . وەرگێرانی بۆ فارسی : محسن حکیمی ـ انتشارات اشیان ـ تهران .

32ـ بەختیار : هەمان سەرچاوەی پێشوو ، ل 274 و 275.

33ـ مارکس : کاپیتاڵ ، بەرگی یەکەم ـ فەسڵی یەکەم ـ ل88  بەزمانی فارسی .

34ـ مارکس : هەمان سەرچاوە و هەمان لاپەڕە .

35ـ مارکس : هەمان سەرچاوە ، بەرگی دووەم ، بەشی یەکەم ـ ل 29 بەزمانی فارسی ، هێڵی تەئکیدەکان لە دەقەکەوەیە .

بۆ بینیی ئەم بابەتە لە ئەرشیفی ئەنتەرنێتدا دەتواننن سەردانی ئەو دوو لینکەی خوارەوە بکەن :

http://web.archive.org/web/20041023031557/http://www.kurdistanpost.se/nuseran/tahir_salih/031231.pdf

http://liveweb.archive.org/http://archives.rwanin.net/R2004/taher5.htm