هه‌واڵ
ڕاپۆرتی تایبه‌ت
سیاسه‌ت
‌‌‌ئابووری
‌فه‌لسه‌فه‌
تیۆری‌
‌ته‌نز‌
ئه‌ده‌ب و هونه‌ر
‌‌‌زانست و ته‌کنه‌ڵۆژیا‌
ده‌سه‌ڵات ‌‌
ئۆپۆزسیۆن
ئه‌نتی کاپیتاڵیزم ‌
‌مقالات عربیة
‌مقالات فارسی‌‌
‌ ‌English articles
‌وه‌رگێڕان ‌
‌کتێبخانه‌
‌‌
<September 2018>
SuMoTuWeThFrSa
2627282930311
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
30123456


دوو کوردستانپۆست             



ئەو ڕابەرە گەنجەی جیهانی سەرمایەداری لیبراڵی هێنایە لەرزە !


دوایین فێڵی مێژوویی جه‌لال تاڵه‌بانی – نه‌وشیروان مسته‌فا له‌ کورد " لیستی گۆڕان "ه‌!


ژنی دیکتاتۆرە عەرەبەکان خەریکی چین؟

داڕمانی یۆرۆ، داڕمانی یەکێتی ئەوروپا


Title
دابەزینی نرخی نەوت قەیرانی ئابوریی سەرمایەداری قوڵتر دەکاتەوە و کارەساتی گەورەی لێدەکەوێتەوە!


img11/12/2014 12:00:00 AM
تاهیر ساڵح شەریف:

ئەمڕۆ نرخی یەک بەرمیل نەوت ٧٧ دۆلارو ٩٤ سنت بوو.  یەک بەرمیل نەوتی برێنتی دەریای باکور ٨١ دۆلار و ٦٧ سنت فرۆشرا. چەند مانگێک پێش ئێستا نرخی یەک بەرمیل نەوتی برێنت تا ١٢٠ دۆلار بەرزبووەیەوە، بەڵام لە دوو هەفتەی ڕابردوودا بەشێوەیەکی دراماتیکی نرخی نەوت لە بازاڕی جیهانیدا هاتۆتە خوارەوە!.

پێش لە جەنگی  یەکەمی کەنداو، واتە لە ساڵی ١٩٨٩دا نرخی یەک بەرمیل نەوت  ٨ دۆلار کەمتریش بوو. پاش گرتنی کوێت لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە، نرخی نەوت بە بەردەوامی ڕووی لە هەڵکشانکرد تا گەیشتە ١٢٠ دۆلار، بەڵام دووبارە نرخی نەوت  ڕەوتی سەرەوخواربوونەوەی  خۆی دەستپێکردۆتەوە.  

پاش ئەوەی کە لە سەرەتاکانی دەیەی حەفتای سەدەی ڕابردوودا نرخی نەوت لە بازاڕی جیهانیدا تا ٣٥ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک بەرزبوویەوە، ئابوریی سەرمایەداری جیهانی گەشەیەکی تاڕادەیەک بەرچاوی بەخۆیەوە بینی، بەڵام لە کۆتایی حەفتاکاندا جارێکی دیکە نرخی نەوت دابەزی و تا گرتنی کوێت لەلایەن سوپای عێراقەوە، ڕەوتی سەرەوخواربوونی خۆی تەیکرد. ئەو دابەزینە لە نرخی نەوتدا لەسەر ئاستی ئابوریی و سیاسیدا چوار ئاکامی وێرانکەری جیهانی لێکەوتەوە:

١- شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩ی ئێران، ڕوخانی ڕژێمی شا و تێکچوونی تەرازوی هێز لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا.

٢- گۆڕینی ڕکودی ئابوریی بۆ قەیرانێکی کوشندە لە ئابوریی یەکێتی سۆڤیەت و کەمەپە بە ناو سۆشیاڵیستییەکەیدا، کە لە ئەنجامدا بووە هۆی لەبەریەکهەڵوەشانەوەی سۆڤیەت و بلۆکەکەی لە ئەوروپای ڕۆژهەڵاتدا.

٣- قەیرانی سەرمایەی مالی و بازاڕی بۆرسە لە ساڵی ١٩٨٧ لە ئەوروپا، ئەمریکا و جیهاندا.

٤- داگیرکردنی کوێت لەلایەن عێراق لە ساڵی ١٩٩٠ و هەڵگیرسانی جەنگی یەکەمی کەنداو.

بە درێژایی ٢٤ ساڵی ڕابردوو نرخی نەوت ڕووی لە بەرزبوونەوە کرد و ئەم بەرزبوونەوەیە بووە  یەکێک لە هۆکار و دینامیزمە سەرەکییەکانی گەشەکردنی ئابووریی، چین، ڕوسیا، بەرازیل، قەتەر، تورکیا، ئەفریقای باشوور و چەند وڵاتێکی ئاسیایی دیکە. گەشەکردنی ئابوریی لەو بەری ئۆقیانووسی ئارامەوە لە درێژەی خۆیدا ئابوریی وڵاتانی ئەمبەری[ جگە لە کەنەدا ] تووشی ڕکود و سەرئەنجام قەیرانێکی ئابوریی قوڵکرد. ئەم ڕکود و قەیرانە لەپێشدا خۆی لە بازاڕی سەوداو مامەڵەی خانوبەرە لە ئەمریکادا ئاشکراکرد و پاشان وەک پەتایەک  هەمووئابوریی ئەوروپا و ژاپۆن و دواتریش، بە چەند پلەیەک خوارتر، ئابوریی سەرمایەداری جیهانی گرتەوە.

لەدوای قەیرانی ئابوریی ڕژێمی سەرمایەداری جیهانی ساڵانی ٢٠٠٧ - ٢٠٠٨ وە، ئابوریی ئەمریکا و ئەوروپا لەژێر ئۆکسجیندایەو بە هەناسەی دەستکرد دەژی. لەدرێژەی ماوەی قەیرانەکەدا نرخی نەوت نەک هەر دانەبەزی، بەڵکو بەردەوام ڕووی لەبەرزبوونەوە دەکرد. لەبەرامبەریشدا نرخی یۆرو دۆلار لەبازاڕی جیهانیدا ڕووی لە دابەزین دەکرد و ئەمەش بووە هەلێکی زێڕین بۆ وڵاتانی هەناردەکەری نەوت[ بەتایبەتی ڕوسیا و تاڕادەیەکیش کەنەدا] تا لەسایەی تێکچوونی هاوسەنگی دۆلار و نەوتدا، توانای کڕین و گەشەکردنی ئابوریی زیاتر بە خۆیانەوە ببین و کەمتر کاریگەری قەیرانە جیهانییەکەیان پێوە دیار بێت، یان ئەسڵان کاریگەری لەسەریان نەبێت. لەگەڵ چوونە سەرەوەی نرخی نەوتیشدا، نرخی کاڵاکان لە جیهاندا بەگشتی و بە تایبەتیش لە ئەمریکاو ئەوروپادا چوونە سەرەوە. ئێستا ئیتر ئەو سەردەمە زێڕینەی هەناردەکەرانی نەوت بەرەو کۆتایی دەڕوات و جارێکی دیکە نرخی نەوت دێتە خوارەوە و لەبەرامبەریشدا نرخی دۆلار و یۆرۆ بەرز دەبێتەوە!.

دابەزینی نرخی نەوت، لەڕوانگەی پسپۆڕانی بواری نەوتەوە دەگەڕێتەوە بۆ سێ هۆکاری سەرەکی:

١/ دەرهێنانی ڕێژەیەکی گەورە لە نەوتی شەیڵ[Shale Oil] لەلایەن ئەمریکا و کەنەداوە.

٢/ بردنە سەری ڕێژەی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوت لەلایەن سعودییەوە.

٣/ ڕکود لە ئابوریی چین و بەرازیل و قەیران لە ئابوریی ئەوروپادا.

دەوڵەتانی ئێران، ڕوسیا و فەنزەویلا بڕوایان وایە ئەم دابەزینە لە نرخی نەوتدا، گەمەیەکی نێوان سعودییەو ئەمریکایە بە مەبەستی داتەپاندنی ئابوریی وابەستە بە نەوتی ئەوان. هەڵبەت ئەمە ڕاستییەکی تێدا هەیە، چونکە لە ساڵی ١٩٨٩دا سعودییە، قەتەر، کوێت و ئیمارات، بە هاوکاری ئەمریکا، هەمان گەمەیان لەگەڵ سەدام و ڕژێمی بەعسدا کرد وبەڕێژەیەک بەرهەمهێنانی نەوتیان بردە سەرەوە کە نرخی یەک بەرمیل نەوت تا ڕادەی ٥ دۆلار [ بەپێی ڕاپۆرتێکی ٨٠ لاپەڕەی گۆڤاری ئیکۆنۆمیست لە هاوینی ١٩٨٩ دا] مامەڵەی پێوەکرابوو. ئەو دابەزینە بەمەستی زیاتر وێرانکردنی ئابوریی دەوڵەتی بەعس بوو، کە ئەنجامەکەش ناچارکردنی بوو بە گرتنی کوێت و بەدوادا هاتنی جەنگی کەنداوو ڕووداوەکانی دواتر.

ئەگەر ئەو گومانەی ئێران، ڕوسیا و فەنزەویلا بە ڕاست وەربگرین، ئەوکات دەبێت ئەم ئەنجامگیرییەش بکەین کە دابەزینی نرخی نەوت پێش لەوەی ئابوریی ئەو سێ دەوڵەتە دابتەپێنێت، لە کورت ماوەدا ئەگەر شەڕێکی خوێناوی ناوچەیی و جیهانی بەدوای خۆیدا نەهێنێت، ئەوە بە دڵنیاییەوە ئابوریی ئەمریکا و ئەورپا [ هەروەها ئابوریی کەنەدا، ژاپۆن و ئوسترالیاش] دەخاتە قەیرانێکی قوڵتر لە قەیرانی ساڵی ٢٠٠٧ - ٢٠٠٨ وە. ئەویش لەبەر چەند هۆ:

١- شێوەی بەرهەمهێنانی زنجیرەیی سەرمایەداری بە جۆرێکە کە بچڕانی هەر ئەڵقەیەک لەو زنجیرە، بەمانای پچڕاندنی ئەڵقەکانی دیکەیە تا ڕادەی لەبەریەکهەڵوەشانەوەی گشت زنجیرەکە. بە تایبەتی لە سەردەمی بەجیهانی بوونی سەرمایەو ئابوریدا، قەیران لە ئابوریی وڵاتێکی گەشەنەکردووی وەک یۆنان و قوبرسدا، دەتوانێت گشت شیرازەی ئابوریی سەرمایەداری جیهانی تێکبدات و بازاڕی بۆرسەی جیهانی بشڵەژێنێت!.

٢- لە ١٠ ساڵی ڕابردوودا، پێ بە پێی چوونەسەرەوەی نرخی نەوت لە بازاڕی جیهانیدا، نرخی هەموو کاڵاکان لە ١٠% و لە هەندێک وڵاتیشدا زیاتر چوونەتە سەرەوە، کە دابەزینی نرخی نەوت [تەنانەت بۆ ٥٠ دۆلاریش] ناتوانێت نرخەکان بگێڕتەوە بۆ ١٠ ساڵ پێش لە ئێستا  و ئەمەش توانای کڕین و بەکارهێنان لە بازاڕدا کەمتر دەکاتەوە و لە ئەنجامیشدا ڕێژەی داوا[ طلب] کەم دەکاتەوە و ئەم کەمبوونەوەیەش، بەکردەوە دەکاتە دابەزینی ڕێژەی قازنج لە گشت سەرمایەی کۆمەڵایەتی لە جیهاندا.

٣- دابەزینی ڕێژەی قازانج لە گشت سەرمایەی کۆمەڵایەتیدا، بەکردەوە دەکاتە قەیرانی ئابوریی[ بڕوانە ئەم لینکە http://www.kurdistanpostinfo.com/ViewItems.aspx?id=1049 ] شێوەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری.

٤- دابەزینی نرخی نەوت و چوونە سەرەوەی نرخی دۆلار و یۆرۆ، توانای کڕینی گشتی خەڵک لەکڕینی کاڵا ئەمریکی و ئەوروپییەکان لە وڵاتانی جیهانی سێیەم و تەنانەت چین و ڕوسیاش، وەک دووو گەورەهێزی ئابوریی دەهێنێتە خوارەوە و ئەمەش لە دوا شیکردنەوەدا ئابوریی ئەمریکاو ئەوروپا لەگەڵ قەیران و گێژاوی زیاتر بەرەوڕوو دەکاتەوە.

نرخی نەوت ناتوانێت بۆ درێژماوە ڕوو لە دابەزین بکات، چونکە لەلایەک ئابوریی جیهانی سەرمایەداری ئیفلیج و نابود دەکات و لەلایەکی دیکەشەوە تەکنەلۆژیای جیهانی بەنەوت دەجوڵیتەوە و گەشە دەکات. دەرهێنانی نەوت و غازی بەردین[Shale Oil] لەلایەن ئەمریکاو کەنەداوە زۆر گرانتر لە کاڵای نەوتی هەرزانی وڵاتانی خاوەن نەوت دەکەوێت و توانای ململانێکردنی نەوت و غازی هەرزانتری وڵاتانی خاوەن نەوتی نابێت لە بازاڕی جیهانیدا.

لە کۆتاییدا: جیهانی سەرمایەداری لە دابەزینی زیاتر نرخی نەوتدا دەکەوێتە سەر دووڕێیانێکی ئابوریی و سیاسییەوە؛ یان بەرپاکردنی جەنگێکی ماڵوێرانکەری ناوچەیی و جیهانی گەورە، یان خوڵیکی نوێ لە کوشەندەترین قەیرانی ئابوریی. ڕێگای سێهەم نییە مەگەر ئەوە دووبارە نرخی نەوت ببرێتەوە سەرەوە!.