هه‌واڵ
ڕاپۆرتی تایبه‌ت
سیاسه‌ت
‌‌‌ئابووری
‌فه‌لسه‌فه‌
تیۆری‌
‌ته‌نز‌
ئه‌ده‌ب و هونه‌ر
‌‌‌زانست و ته‌کنه‌ڵۆژیا‌
ده‌سه‌ڵات ‌‌
ئۆپۆزسیۆن
ئه‌نتی کاپیتاڵیزم ‌
‌مقالات عربیة
‌مقالات فارسی‌‌
‌ ‌English articles
‌وه‌رگێڕان ‌
‌کتێبخانه‌
‌‌
<November 2018>
SuMoTuWeThFrSa
28293031123
45678910
11121314151617
18192021222324
2526272829301
2345678


دوو کوردستانپۆست             



ئەو ڕابەرە گەنجەی جیهانی سەرمایەداری لیبراڵی هێنایە لەرزە !


دوایین فێڵی مێژوویی جه‌لال تاڵه‌بانی – نه‌وشیروان مسته‌فا له‌ کورد " لیستی گۆڕان "ه‌!


ژنی دیکتاتۆرە عەرەبەکان خەریکی چین؟

داڕمانی یۆرۆ، داڕمانی یەکێتی ئەوروپا


Title
دەسەڵاتدارانی دنیاو کانزا بەنرخەکان و بێخەبەری کورد لە زانستی نەوت


img12/7/2013 12:00:00 AM
سەردار پشتدەری:

رەورەوی مێژوو وای نیشان داوە، کە هیچ نەتەویەکی کەمدەسەڵات خاوەن نیشتمان و کانزاکانی خۆی نیە، دوای ئەوەی لە سەدو پەنجا ساڵەی رابردوەوە دەسەڵاتدارە گەورەکانی دنیا، بۆنی نەوت و غازیان کردو بۆیان دەرکەوت کە ئەو دوو کانزایە لەدوارۆژیکی نزیکدا دەبنە بنەمای ئابوری و بەرەوپێش بردنی کۆمەڵگا، هەریەکە بەشێوەیەک پڕۆژەی خۆی دارشت بۆ دەستبەسەرا گرتنی ئەو ناوچانەی کە نەوت و گازی تیدایە.

لێشاو و کانیاوە نەوتیەکانی کوردستان کە بەچیاکاندا دەهاتنە خوار، بوو بەهۆی سەرنج راکێشانی وڵاتە زلهێزەکان.

لەو سەردەمەدا، وڵاتەکانی (بەریتانیا، ئەڵمان، روس و فەرەنسا) گەورە ترین دەسەڵاتدارو زلهێزی دنیا بوون، هەریەکەیان زانای نەوتی و ئابوری و کۆمەڵایەتی خۆیان هاندا بۆئەوەی بێنە کوردستان و لەنزیکەوە ئەو کانیە نەوتانەو ناوچەکە ببین و دانیشتوانی ئەو ناوچانە هەڵبسەنگێنن کە چۆن دەتوانن رازیان بکەن بۆ هاوکاریان، دوای چوار پێنج ساڵ لێکۆڵینەوەو هەڵسەنگاندن، هەریەکەی بەشێوەیەک تەماحی کردە نەوتی کوردستان.

لەو سەردەمەدا کوردستان کرابوو بەدوو بەش لە ژێر دەسەڵاتداریەتی (عوسمانی و ئیرانی پەشماوەی صەفەوی)، هەردوو هێزی تورک و فارسی عوسمانی و ئیرانی پەشماوەی صەفەوی، بەهۆی حومکڕانی هەزار ساڵەی رابردوویان، کلتوری کوردیان شێواندبوو و کوردەکەیان وا ترساندبوو کە بە هیچ شێوەیەک بیر لەسەربەخۆیی خۆی و وڵاتەکەی نەکات، لە هیچ سەرچاوەیەکدا نەمدیوە کاتێک کە نوێنەری ئەو وڵاتە زلهێزانە هاتوونە کوردستان دەسەڵاتدارێکی کورد پێی وتبن باشە نەوتەکە دەربهێنن بەڵام لەژێردەستەی رزگارمان بکەن، هەر هەموویان باسیان لەبەرژەوەندی تایبەتی خۆیان کردبوو، وەک لەکتێبی سەد ساڵ و سەد کوردو کوردستان و کێشەی نەوتدا بەبەڵگەوە باسمان کردوە، لەبەر ئەوەی کە شای قاجارەکانی ئێران لەو کاتەدا دۆستی روسەکان بوو.

Conquest of Tehran by Bakhtiary soldiers. Sardar Asaad is in the middle. 

The Bakhtiari captured Teheran under the Haft Lang Shah Sardar Assad and played a significant role in constitutional reform and the abdication of Shah Mohammed Ali (r. 1907-1909) in 1909, after which he was exiled to Russia.

نوێنەری ئینگلیز (wileam de akrae) دەیزانی کە ئینگلیز ناتوانی لە ژێر سێبەری ئەو شایەدا دەست بەسەر نەوتی رۆژهەڵاتی کوردستان دا بگرێ لە مەسجید سلێمان، سەرۆک خێڵە لورەکانی هاندا کە بچن تاران داگیربکەن و تەخت و تەلاری شای قاجار تێک بروخێنن و بۆخۆتان ببنە شاو بەرێوەبەری ئێران، سەرۆک خێڵەکانی لورەکان بە هاوکاری کوردەکانی خوراسان، پەلاماری تارانیانداو داگیریان کرد، شای قاجار رایکرد بۆ ناو کونسوڵخانەی روسەکان لەتاران، داخەکەم کوردەکان لەبەر کۆکردنەوەی تاڵان و هێنانەوەی بۆ کوردستان، تارانیان بەجێ هێشت و گەرانەوە کوردستان، فارسەکان چاپوکانە دەسەڵاتی ئێرانیان بەدەستەوە گرتەوە، لێرەوە ئینگلیز کوردی ناسی و بۆی دەرکەوت کە تەنەکە رۆنێکی ئێستای پێ باشترە لە کارگەیەکی رۆن دروست کردن و بۆ ئەوە نابن کە مامەلەیان لەگەڵ بکرێ، ئەوەش وای کرد کە ئینگیز رەزا شا دروست بکات و بیکاتە خاوەنی نەوتی کوردستان و رازا شاش بۆ دەست بەسەراگرتنی چاڵگە نەوتیەکانی کوردستان دەستی کرد بە بێدەسەڵات کردنی کوردەکان.

Riza Shah Pahlevi (r. 1925-1941) attempted to destroy the Bakhtiari and they have never fully recovered since that time.

 

لەهەمان کاتیش دا، سایکسی ئینگلیزو پیکۆی فەرەنسی کە وەک دوو ئەفسەر لەلایەن بەریتانیا و فەرەنسە راسپێرابوون بۆ لێکۆڵینەوە لەو بەشەکوردستانەی کە لە ژێردەستی عوسمانیەکان دا بسورێنەوە لێکۆڵینەوە بکەن، ئەوانیش دیتیان هەر دەسەڵاتدارێکی کورد بۆ بەرژەوەندی خۆی تێدەکۆشێ و هیچی داوای سەربەخۆیی کوردستان ناکات، نامەیان بۆ دەوڵەتەکانیان نوسیوە کە کورد زۆری ماوە ببێتە نەتەوە.

سەرچاوەکان وا نیشان دەدەن کە کوردەکان هەمان هەڵوێستیان نیشان داوە، بەرامبەر بە روس و ئەڵمانەکانیش، ئەو هۆکارانە وای کرد کە ئەگەر هەر گۆرانکاریەک لە رۆژهەڵاتی ناوەراست بکرێت دەبێ مامەڵی نەوت لەگەڵ کوردەکان نەکرێ، چونکە ماویانە بەخەبەر بێن.

لەکاتێک دا گۆڵبەنکیان و ولیەم لەپێش هەڵگیرسانی جەنگی جیهانی یەکەمدا پرۆژەی دەرهێنانی نەوتی کوردستانیان دروست دەکرد، سەرانی کورد سەرگەرمی دەروێشی بوون بۆ تورک و فارسەکان.

ئەگەر برۆیە ناو بەڵگەنامەکانی جەنەراڵە کوردەکانی کە لەناو لەشکری عوسمانی و پاشماوەی صەفەویەکان دابوون، یەک جەنەراڵ نابینی پێش هەرسی دەسەڵاتداریەتی عوسمانی باسی سەربەخۆیی کوردستانی کردبێ، تەنها شەریف پاشا نەبێ ئەویش دوای هەرەسی عوسمانیەکان کەوتە خۆ بەهیچ شیوەیەکیش ناوی نەوتی کوردستانی نەهیناوە، شێخەکانی وەک شێخ مەحمودی بەرزنجی و شێخ سەعیدی پیران و سەید رەزاش، لەبەر دەروێشی بۆ تورکەکان ئاگایان لەنیەتی دەسەڵادارانی دنیا نەبوو کە ئەوانە بۆ بەرژەوەندی خۆیان و دەستبەسەرا گرتنی نەوتی کوردستان دەیانەوێ ئەو گۆرانکاریە بکەن، خۆ ئەگەر شێخ مەحمودی بەرزنجی، لە بایەخی نەوت و هۆکاری هەڵگیرسانی جەنگی جیهانی بگەیشتبایە، لەجیاتی ئەوەی کە بە دوای بانگەوازی غەزای عوسمانیەکان بکەوتبایە، لەجیاتی ئەوەی بڕوات بۆ شاری شوعیبەی خوارووی عێراق بۆ شەڕ لەگەڵ ئینگلیز، دەیتوانی بروات بۆ کەرکوک و لەسەر چاڵگە نەوتی بابە گووڕگور دابنیشتبایەو بابە گووڕگوری بکردبایە بە چەکی داوای سەربەخۆیی کوردستان.

بیجگە لە بێخەبەری و هەڵەی ئەو جەنەراڵ و شێخ و خان و ئاغایانەی کوردی پێش جەنگی جیهانی یەکەم، کە دەرفەتی سیاسی و ئابووریان لەدەست کورد دا بۆ بەرژەوەندی تایبەتی خۆیان و بوونە هۆکار بۆ تازەکردنەوەی ژیردەستی کورد، لە ناوەراستی سەدەی رابردوشدا ئەو چینە رۆشەنبیرە تازەی کە پەیدا بوو، یەک دانەیان بەلای بەدواکەوتنی زانستی نەوتی نەوتی نەکەوتوەو بە کۆمەنیزمی مارکسیەت کوردیان لەبەردەم وڵاتە رۆژئاواییە دەسەڵاتدارەکان ناشیرین کردوەو عەرەب و تورک و فارسیان شیرین کردوە.

لەکاتێکدا کە پەرلەمانی عێراقی لە ناوەراستی سەدەی رابردوودا هەوڵی خۆماڵی کردنی نەوتی عێراقی دەدا، ئینگلیزەکان بیریان لەوە کردەوە کە خاوەنداریەتی نەوتەکە بدەنەوە بە کورد، بەڵام رۆشەنبیرانی ئەو سەردەمەی کورد، لەمەبەستی ئینگلیزو کۆمپانیای نەوتەکەی کەرکوک نەگەیشتن.

ئەوەتا کە جە لال تاڵەبانی له مانگی 10 - 1955 دا سه‌ردانی چین ده‌کات و له‌وێوه‌ نامهیهکی 11 لاپەرهیی بۆ مەلامستهفا لهروسیا دهنوسێت و نامهکهش له کلتوری ژماره پێنجی 1990 دا بڵاو کراوهتهوه، تهواوی سیاسهتی پارتی دیموکرات و زانست و خەتی سیاسی رۆشەنبیرانی ئهو سەردهمهی کورد لهو نامهدا به‌دی ده‌کرێ کە خۆی بە چەپ و ماۆیستێکی عەیار 24 نیشان دەدات دژی ئیمپریالیزم، باس لەوەش دەکات کە ئینگلیز و کۆمپانیای نەوتی کەرکوک دەیەوێ لەرێگای گیوی موکریانی و پاریزەر محەمەد سەعید کانی مارانی و قاسمی مەلا ئەفەندیەوە رۆژنامەی کوردی دەربکەن، ئەگەر جەلال تاڵەبانی و ئەو کۆمەڵە رۆشەنبیرەی بە دەوروبەریەوە بوون، زانستی سیاسی نەوتیان هەبایە، ئەو دەرفەتەیان دەقۆزتەوەو نەوتی کوردیان لە دەست عەرەب دەهینایەدەروە.

ئەوەش بەشێک لە نامەکەیەتی.

 


چەند ساڵیک پێس جەنگی جیهانی دووهەم، ئەمەریكا وەک زلهێزێکی دنیا خۆی دەرخست و بە بەشداری لەجەنگی جیهانی دووهەم و سەرکەوتنی لەشەرەکەدا، توانی خۆی بکاتە ئاغای وڵاتە رۆژئاوایەکان و پیلان بەدوای پیلانی دادەنا بۆ زیاد کردنی بەشی خۆی لەنەوتی رۆژهەڵاتی ناوەراست و کوردستان دا، یەکێک لە پیلانەکانی فریودانی صەدام حوسەین بوو بۆ داگیرکردنی وڵاتەکانی کەنداو، باروو دۆخێک دروست بوو بۆ دابەزینی ئەمەریکا لەکەنداو بە هاوپەیمانی زیاتر لە ٦٠ وڵاتی دنیاو هیزێکی زۆرەوە.

لێرەوە جارێکی تر، سەرانی ئەو حیزبە کوردیانە، بەنامەیەکی کراوە بۆ ئەمەریکاو هاوپەیمانان، وەک مامۆستا جەرجیس فەتحوڵا لە گفتووگۆیەک دا لەگەڵ گۆڤاری سەرهەڵدانی نوێدا باسی کردوە، سەرکردایەتی ئەو حیزبە کوردیانە، بەناوی گەلی کوردەوە، هاو سەنگەری خۆیان بۆ صەدام حوسەین نیشان داو داوایان لە ئەمەریکاو هاوپەیمانان کرد کە رۆژهەلاتی ناوەراست بەجێ بهێڵێ.

لێرەوە ئێمە بە پێچەوانەی ئەوان، هەوڵمان دا بارو دۆخەکە بقۆزینەوە بۆ بەرژەوەندی کورد، پشتیوانی هاوپەیمانانمان کردو پڕۆژەی نەوت داوای یەکگرتنەوەو سەربەخۆیی کوردستانمان خستە سەرمێزی سیاسیان، وەک دەبینن، پێشوازی لە داواکانمان کراو هاوکاریشیان کردین، بەڵام داخەکەم سەرانی ئەو حیزبانەی کە داوای رۆیشتنەدەرەوەی هاو پەیمانانیان دەکرد، دەستیان بەستین و بە منیان گووت کە نابێ تۆ باسی نەوتی کوردستان بکەی، ئەوان بە ئەقڵی عەشایری مامەڵەیان لەگەڵ من و نەوتی کوردستان دا کرد، پێیان وابوو من بێ کەس و نەزانم، ئەوان دەتوانن دەست بەسەر نەوتی کوردستان دابگرن، تا ئەمڕۆ وا ٢٢ ساڵ کێشەی کوردیان خستە ژێر بەرژەوەندیە تایبەتیەکانی خۆیان و بێجگە لەبەخاڵ پڕکردنی خۆیان، هیچ دەستکەوتێکی سیاسیان بەدەست نەهێناوە. 


سەردار پشدەری – لەندەن – 5 – 12 – 2013