هه‌واڵ
ڕاپۆرتی تایبه‌ت
سیاسه‌ت
‌‌‌ئابووری
‌فه‌لسه‌فه‌
تیۆری‌
‌ته‌نز‌
ئه‌ده‌ب و هونه‌ر
‌‌‌زانست و ته‌کنه‌ڵۆژیا‌
ده‌سه‌ڵات ‌‌
ئۆپۆزسیۆن
ئه‌نتی کاپیتاڵیزم ‌
‌مقالات عربیة
‌مقالات فارسی‌‌
‌ ‌English articles
‌وه‌رگێڕان ‌
‌کتێبخانه‌
‌‌
<September 2018>
SuMoTuWeThFrSa
2627282930311
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
30123456


دوو کوردستانپۆست             



ئەو ڕابەرە گەنجەی جیهانی سەرمایەداری لیبراڵی هێنایە لەرزە !


دوایین فێڵی مێژوویی جه‌لال تاڵه‌بانی – نه‌وشیروان مسته‌فا له‌ کورد " لیستی گۆڕان "ه‌!


ژنی دیکتاتۆرە عەرەبەکان خەریکی چین؟

داڕمانی یۆرۆ، داڕمانی یەکێتی ئەوروپا


Title
کارل مارکس : چەند کۆمێنتێک له‌ سه‌ر دوایین فه‌رمانی سانسۆری ده‌وڵه‌تی پروس


img10/21/2012 12:00:00 AM
کارڵ مارکس:

ڕوونکردنەوەیەک لەسەر ئەم وەرگێڕانە :

کارڵ مارکس لە نێوان مانگی جەنیوەری و فێبروەری ساڵی ١٨٤٢دا ئەم  وتارەی نووسیوە . ئەم نووسینە تایبەت بە سەردەمی لاوێتی مارکسە و ئەوکات مارکس تەمەنی ٢٤ ساڵ بووە . لە کاتی ئەم نووسینەدا، هێشتا جیهانبینی مارکس ڕوون نییەو مارکس لە ژێر کاریگەری فەلسەفەی هیگڵدایە .

هەندێک لە مارکسناسەکان بڕوایان وایە کە ئەم وتارە یەکەمین کاردانەوەی مارکسە وەک ڕۆژنامەنووسێکی شۆڕشگێڕ لەبەرامبەر یاسا و فەرمانەکانی سانسۆرکردنی چاپەمەنی لەلایەن دەوڵەتی پروسیەوە. هەر بەڕاستیش کاتێک وتارەکەی مارکس لە ڕەخەنگرتن لە یاساکانی سانسۆری دەوڵەتی پروس دەخوێنینەوە، هەست دەکەین بە ئازایەتی و نەترسی مارکس لە بواری بەرگریکردن لە ئازادی چاپەمەنی و ڕۆژنامەگەریدا . بەدوای ئەم وتارەدا و بە دیاریکراوتر، لەساڵی ١٨٤٣ – ١٨٤٤دا کۆمەڵێک وتاری ڕەخنەیی دیکە لەسەر ڕیفۆرمە کۆمەڵایەتییەکانی پاشای پرۆس، کێشەی یەهود، فەلسەفەی هیگل، کۆمۆنیزم و سەرمایەداری دەنووسێت، کە لەو ڕێگایەوە هەنگاو بە هەنگاو دەست دەکات بە ڕوونکردنەوەی جیهانبینی خۆی و لە ساڵی ١٨٤٥دا لەگەڵ فەریدرەک ئەنگڵسدا کتێبی بەنرخی ئایدیۆڵۆژی ئەڵمانی دەنووسن، کە تێیدا ڕەخنەی ڕاشکاوانە لە فەلسەفە و بزووتنەوەی فەلسەفی ئەڵمانیا دەگرن و سنوری فەلسەفی خۆیان لەگەڵ سیستەمی فەلسەفی هیگڵ، فیورباخ و برنوبائر جودا دەکەنەوە و لەوە بەدواوە، لە بواری سیاسەت و ئابورییدا دەست بە لێکۆڵینەوەکانیان دەکەن و ئەو کارە تا دوایین ساتەکانی ژیانیان درێژە پێدەدەن .

ئەم وتارە بە زمانێکی ئاڵۆز و فەلسەفی نووسراوە . لەو سەردەمەدا کە بزووتنەوەی فەلسەفی لە ئەڵمانیادا لەوپەڕی گەشەکردنی خۆیدا بوو، خودی مارکسیش لەناو ئەم بزووتنەوەیەدا بووە و لەگەڵ بزووتنەوەی هیگڵییە لاوەکاندا کاریکردووە، بۆیە نەدەکرا بەزمانێکی سیاسیی ڕووت بینووسێت . وتارەکە ئامانجێکی سیاسیی هەیە، بەڵام بەزمانێکی فەلسەفی نووسراوە و بەگشتی ڕەخنەیەکی فەلسەفی سیاسییە لە یاساکانی سانسۆری دەوڵەتی پروسی لەسەر چاپەمەنی . ئەم نووسینە ئەوەندە بە قوڵی و بەزیندوێتی ڕەخنە لە سانسۆر دەگرێت، کە هەتا سیاسەت و یاسای سانسۆرکردنی چاپەمەنی لە دنیادا بەڕێوەببرێت، کۆن بوون بە خۆیەوە نابینێت . لەوەش گرنگتر، ئەمەیەکە مارکس بە دیقەتێکی فەلسەفی تەواوە پەیوەندی نێوان سانسۆر و ڕوحی مرۆڤ ڕووندەکاتەوە .   مارکس لەم وتارەدا پێمان دەڵێت کە سانسۆرکردن چ کاریگەرییەکی نێگەتیڤ لەسەر ڕۆحی نووسەر بەجێدەهێڵێت و چۆن سانسۆری دەوڵەتی لەسەر چاپەمەنی، هەست وهۆشی نووسەر دەکاتە موڵکی دەوڵەت . ئەو ئامانجەی کە نووسەر دەیەوێت لە نووسینەکەیدا وێنای بکات، یاساکانی سانسۆری دەوڵەت ناچاری دەکەن کە وێنەیەکی جیاوازتر بەدەستەوە بدات . یاساکانی سانسۆر، نووسەر ناچار  دەکەن شتێک بنووسێت کە دڵخوازی ئەو نییە . مارکس ئەم حاڵەتە کە نووسەر لەگەڵیدا بەرەوڕوو دەبێت، ناوی دەنێت " ڕەشپۆشی ڕۆح "....

لە کۆتاییدا پێویستە ئاماژە بەوە بکەم کە ئەم وتارە لەلایەن هاوڕێ [ دیار ] لە فارسییەوە وەرگێڕدراوەتە سەرکوردی، بەڵام لە بەرئاڵۆزبوونی هەندێک بەشی وتارەکە، ئەو ئەرکەی خستە ئەستۆی من کە پێیدا بچمەوە . لەبەر نەبوونی کاتی پێویست لەبەردەممدا، من نەمتوانی بە یەکجار بە هەموو وتارەکەدا بچمەوە و ئەم کارە سپاردووە بە دەرفەت و کات. لەبەرئەوە، ناچارم کە لەگەڵ هەردەرفەتێکدا چەند لاپەڕەیەکی بەراورد بکەم و پاشان لە کوردستانپۆست ئینفۆوە بە زنجیرە بڵاوی بکەمەوە . پێویستە ئەوەش  بڵێم کە لە هەرشوێنێکدا هەست بکەم وەرگێڕانە فارسییەکە ئیشکالاتێکی تێدایە، ناچارم دووبارە بگەڕێمەوە سەر دەقە ئینگلیزییەکەی و لەگەڵ ئەودا بەراوردی بکەمەوە . ئەمەش کاتێکی زیاتری دەوێت .

تاهیر ساڵح شەریف

٢٤ - ٥- ٢٠١٢

کارل مارکس : چەند کۆمێنتێک له‌ سه‌ر دوایین فه‌رمانی سانسۆری ده‌وڵه‌تی پروس

ئیمه‌ له‌ ده‌سته‌ی ئه‌و ناڕازیانه‌ نین که‌ پێش لە ده‌رچوونی فه‌رمانی نوێی ده‌وڵه‌تی پروس، هاوار بکەین و بڵێین "من له‌ یۆنانیه‌کان ده‌ترسم ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ری دیاریشیان لەگەڵ خۆیان هێنا بێت. " (1) به‌ پێچه‌وانه،‌ تا ئەو شوێنەی کە فەرمانی نوێ، ڕێگا بە پیاچوونەوەی یاسا پەسندکراوە نوێیەکاندەدات، هەرچەندەش کە ئەم پیاچوونەوەیە لە‌گه‌ڵ بیرو بۆچوونی ده‌وڵەتدا نا تەبا بێت، ئێمه‌ش بێ دواکەوتن  دەست بەو کارە دەکەین.

سانسۆڕ بریتیه‌ له‌ ره‌خنەگرتن لەلایەن کاربه‌ده‌ستانی ده‌وڵه‌تییەوە. پێوانه‌کانیشی، پێوانه‌ی ڕه‌خنه‌گرانه‌ن و بۆیه‌ ده‌بێت که‌متر له‌ هه‌ر پێوانه‌یه‌کی دیکە، لە ڕەخنە بێبەری بکرێن . بێگوومان  هه‌ر که‌س ده‌توانێ  مه‌یلی گشتی  بەیانکراوله‌ پێشه‌کی فه‌رما‌نه‌که‌ی پێڕاست بێت :

بۆئه‌وه‌ی لە ئێستادا  چاپه‌مه‌نی له‌و به‌رته‌سکیه‌‌ نابه‌جێیانه‌ی که‌ لە‌گه‌ڵ ویستی خاوه‌ن شکۆ(مه‌به‌ست پاشایه‌)دا یەکناگرنەوە، ڕزگار بکه‌ین، رێزدار خاوه‌ن شکۆ، پاشا، به‌ پێی فه‌رمانی ده‌رکراوی باڵا بۆ وه‌زاره‌تخانه‌ی پاشایه‌تی له‌ رێکه‌وتی دەیه‌می ئه‌م مانگه‌دا، خۆشحاڵن که‌ هه‌ر جۆره‌ سنووردارکردنێکی نابه‌جێ له‌ سه‌ر چالاکی نووسه‌ران، به‌ ڕاشکاوانە  لاببرێت و به‌ ته‌ئیدکردنی به‌های پروپاگه‌نده‌ی ڕاشکاوانە و پێشکەوتووانە، هه‌روه‌ها پێویستبوونی ئەو‌، ئێمەیان سەرپشککرد که‌ دیسان  فەرمان به‌ سانسۆڕچیه‌کان بدەین تا پەیڕەوی لە به‌ندی دووهه‌می  فه‌رمانی سانسۆری هه‌ژده‌ی ئۆکتۆبه‌ری  1819 بکەن ".

بێگومان ئه‌گه‌ر سانسۆر پێویسته‌، سانسۆری ئاشکرای لیبڕاڵی له‌ویش پێویستتره‌.  ئەوشتەی کە له‌وانه‌یه  که‌مێک ببێتە مایه‌ی سه‌رسووڕمان، ڕۆژی دەرچونی یاسای ناوبراوی سەرەوەیە : هه‌ژده‌ی ئۆکتۆبه‌ری 1819 ی چی ؟ ئایا ئه‌وه‌  یاسایەکە‌  که‌ بارودۆخی ڕۆژگار ڕه‌تکردنه‌وه‌ی ئەو دەخوازێت؟ هەروەک دیارە نه‌خێر؛ چونکه‌ ته‌نیا  "دیسان"  فەرمانی به‌ڕێوه‌بردنی ئەم یاسایە  دەخاتە ئەستۆی سانۆرچییەکان . لەبەرئەوە، ئەم یاسایە تا ساڵی ١٨٤٢ هەبووە، بەڵام کاریپێنەکراوە؛ بۆچی ئەمە بەبیر دەهێنرێتەوە : " بۆ ئەوەی کە لە ئێستادا چاپەمەنی لەو سنووردارکردنە نابه‌جێیانه‌ی که‌ لەگه‌ڵ ویستی خاوه‌ن شکۆ(مه‌به‌ست پاشایه‌)دا یه‌کناگرنەوە، ئازاد بکه‌ین . "

ئەنجامێک که بێ پەروا له‌و پێشه‌کییەدا‌ چاوەڕێ دەکرێت،‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ تا ئێستا چاپه‌مه‌نیه‌کان به‌ شێوەیەکی نایاسایی له‌ ژێر زه‌خت و سنووردارکردنەوە نا ڕەواکاندا بوون.

که‌واته‌، ئایا ئه‌وه‌ باسێکه‌ دژی یاسایە یان دژی سانسۆرچییه‌کانە؟ ئەمەی دواییان بە زەحمەت دەتوانرێت قەبوڵ بکرێت . ده‌وڵه‌تێک که‌ به‌رپرسی باڵاترین سوود و قازانجی هاووڵاتیان، واته‌ فکر و باوه‌ڕیانه‌، ده‌وڵه‌تێک که‌ تەنانەت  له‌ سانسۆرچیه‌کانی ڕۆمای کۆن زیاتر، نەک تەنها‌ هه‌ڵسوکه‌وتی یه‌که‌ بە یه‌که‌ی هاووڵاتیان، بگرە شێوه‌ی بیر کردنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگاش کۆنترۆڵ ده‌کات، بۆ ماوه‌ی بیست و دوو ساڵ کاری نایاسایی کردووه‌. ئایا هه‌ڵسوکه‌وتێکی ناشەریفانەی لەو جۆرە‌ لایه‌ن باڵاترین بەرپرسانی ده‌وڵه‌تەوە، ناڕاستگۆییەکی هەمەلایەنەی ڕێکخراوی لەو جۆرە لە ناو دەوڵەتدا، ئەویش دەوڵەتێکی وەکو دەوڵەتی پروس، که‌ شانازی به‌ شێوه‌ی‌ حکومه‌تکردنی خۆیەوە ده‌کات، ئەشێ ڕوویدابێت؟  یان ئه‌وه‌ که‌ ده‌وڵه‌ت له‌ حاڵه‌تێکی وه‌هم و خه‌یاڵی هه‌میشه‌ییدا، لێنەهاتووترین که‌سه‌کانی خۆی بۆ دژوارترین به‌رپرسیاریه‌تی هه‌ڵبژاردووه‌ ؟ ئایا له‌ ئه‌نجامدا هاوڵاتیانی  پروسی ‌هیچ تواناییه‌کیان بۆ سکاڵا کردن دژی کارە نایاساییەکان نییە؟ ئایا هه‌موو نووسه‌ره‌ پروسیه‌کان ئه‌وه‌نده‌ نه‌زان و گه‌مژه‌ن بە یاسایەک نائاشنا بن کە بوونی خۆشیانی پێوە گرێدراوە، یان ئه‌وه‌نده‌ ترسه‌نۆک بن که‌ خوازیاری جێبەجێکردنی ئه‌و یاسایە بن؟

ئه‌گه‌ر تاوانەکە بخەینە‌ ئه‌ستۆی سانسۆرچیه‌کان، نه‌ک ته‌نها به‌ ئابڕووی ئه‌وان، به‌ڵکو زیانمان به‌ ئابڕووی ده‌وڵه‌تی پروس و نووسه‌رانیش گه‌یاندووه‌.

سەرەڕای ئەوەش، هەڵسوکەوتی  ڕێگه‌ پێنه‌دراوی سانسۆرچیه‌کان و سه‌رپێچیکردنی ئەوان له‌ یاسا بۆ ماوه‌ی زیاترلە بیست ساڵ، هۆیه‌کی قه‌ناعه‌تبه‌خشه‌ که‌ چاپه‌مه‌نییه‌کان پێویستیان  بە گەرەنتی زیاترهه‌یه‌ له‌ فه‌رمانێکی گشتی ئەوها بۆ خه‌ڵکانێکی نا به‌رپرسیاری لەوجۆرە؛ هه‌روه‌ها هۆیه‌کی قه‌ناعه‌تبه‌خشیشە  بۆئەوە که‌ پیشانبدرێت که‌موکوڕیەکی بنه‌ڕه‌تی له‌ ناوه‌ڕۆکی سانسۆردا هه‌یه‌، که‌ هیچ  یاسایەک توانای ده‌رمانکردنی ئه‌و دەردەی نییه‌ .

به‌ڵام ئه‌گه‌ر سانسۆرچیه‌کان لێهاتووبوون و کەموکوڕی لە یاسادا بووە، بۆچی ده‌بێت بۆ قه‌ره‌بوکردنه‌وه‌ی ئه‌و به‌ڵایانه‌ی که‌ به‌ سه‌رماندا هاتوون، دووبارە په‌نا بۆ هه‌مان یاسا ببرێتەوە؟  یان لەوانەیە کەموکوڕی واقعی ئۆرگانێک  بخرێتە ئەستۆی کەسانێک تاکو بەشێوەیەکی ساختەئامێز، چاوەڕوانی جۆرێک لە چاکسازی بێتەکایەوە؛ بەبێ ئه‌وه‌ی که‌ چاکسازیەکی بنه‌ڕه‌تی کرا بێت. عاده‌تی شێوه‌ لیبڕاڵه‌کان ئەوهایە کە هەرکاتێک ناچار بکرێن بە پێدانی ئیمتیازێک، که‌سەکان و  ئامڕازەکان ده‌که‌نه‌ قوربانی، تاکو ئۆرگانی سه‌ره‌کی بپارێزن و به‌و شێوه‌یە سه‌رنجی گشتی خه‌ڵکی ساویلکه‌ بۆ لایه‌کیتر ڕابکێشن . تووڕه‌یی دژی خودی  ئۆرگانەکە ده‌گۆڕدرێت بۆ تووڕه‌یی دژی که‌سه‌کان. باوه‌ڕی باو وایه‌ که‌ به‌ گۆڕانی که‌سه‌کان، خودی  ئۆرگانەکەش گۆڕاوه‌. سه‌رنج له‌سەر کێشه‌ی سانسۆر دەگوازرێتەوە  بۆ سەر که‌سانی سانسۆڕچی و ئه‌و نووسه‌ره‌ ئاستنزمانەی که‌ بڕوایان به‌ پێشکه‌وتتنی له‌ سه‌ره‌وه‌ڕا هه‌یه‌، نه‌ترسی سه‌خیفانه‌ دژ به‌ که‌سانی  لەسەر کار لابراو، به‌ خۆیان ڕه‌وا ده‌بینن و کڕنوش لەبەردەم ده‌رگای ده‌وڵه‌تدا دەبەن.

سەرەڕای هەموو ئەوانەش، ئێستا لەگەڵ گیروگرفتێکی دیکەدا بەرەوڕوو بووینەتەوە .

هه‌ندێ له‌ هه‌واڵنێرانی ڕۆژنامه‌کان، فه‌رمانی سانسۆر له‌گه‌ڵ خودی فه‌رمانی نوێدا تێکه‌ڵاو دەکەن. ئه‌وان بە هەڵەدا چوون، به‌ڵام ده‌کرێ له‌ هه‌ڵه‌ی ئەوان چاوپۆشی بکرێت. بڕیاربوو فه‌رمانی سانسۆری هه‌ژده‌ی ئۆکتۆبه‌ری 1819 به‌ شێوه‌ی کاتی تا ساڵی 1824 درێژه‌ی هه‌بێت و ئه‌گه‌ر به‌ هۆی خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و فه‌رمانه‌ی که‌ ئێستا‌ له‌ بەردەستماندایە ئاگادار نه‌بووینایە‌، ئەم  فەرمانە کارپێنەکراوە، هەتا ئه‌مرۆکه‌ش به‌ شێوه‌ی یاسایەکی کاتی ده‌مایه‌وه‌.

هه‌روه‌ها فه‌رمانی 1819 هەنگاوێکی کاتی (interim measure) بوو؛ به‌م جیاوازیه‌وە که‌ لەم لایەنەدا ماوەیەکی دیاریکراوی پێنج ساڵه‌یان بۆ دانا بوو، بەڵام فه‌رمانی نوێ کاتەکەی سنووردار نییه‌. جگە لەوەش، مه‌به‌ستی یاساکانی ئازادی چاپه‌مه‌نی ئه‌و کات (1819)، چاوه‌ڕوانیکردن (له‌ نووسه‌ران) بوو،  لە حاڵێکدا ئێستا یاساکان بۆ سانسۆرکردنن.

هه‌ندێکیتر له‌ پەیامنێرانی ڕۆژنامه‌کان، فه‌رمانی دوایی سانسۆر وەک شێوەی چاککراوی فه‌رمانی پێشووی سانسۆرکردن دەبینن. هه‌ڵه‌ی ئەوان به‌ هۆی ئه‌و فه‌رمانه‌وە ئاشکرا دەبێت.

ئێمه‌  فه‌رمانی سانسۆرکردن وه‌ک رۆح و نییه‌تی پێشبینیکراوی یاسای  سانسۆر تێده‌گه‌ین و به‌ گریمانێکی ئەوها، ڕێک دەچینە سەر فه‌رمانی سانسۆری 1819  که‌ به‌ پێی ئەو،  یاساکان و فەرمانە پەیوەستەکان بە چاپه‌مه‌نییەوە، گرنگیه‌کی یه‌کسانیان هه‌یه‌. (بگه‌ڕێرەوە بۆ فه‌رمانی ناوبراو،به‌ندی چوارده‌هه‌م ، ژماره‌ 2)

ڕێگا بدەن  بگەڕێنەوە ناو یاساکە .

"به‌ پێی ئه‌و یاسایە"، واته‌ مادەی دووه‌م، " سانسۆر نابێت ببێته‌ به‌ربه‌ستێک له‌ سەر ڕێگای لێکۆڵینه‌وه‌ی پەیگیرانەو خۆنەویستی حه‌قیقه‌ت؛ یان  ئاست تەنگی بۆ نووسه‌ران پێکبهێنێت؛ یان ببێته‌ به‌ربه‌ستێک له‌سەر ڕێگای بازرگانی کتێبدا ".

لێکۆڵینه‌وەی حه‌قیقه‌تێک که‌ سانسۆر نابێت ببێته‌ ڕێگر لە بەردەمیدا، بەشێوەیەکی دیاریکراوتر، بە لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی  ئەوها پێناسه‌ ده‌کرێت  کە جدی و خۆنەویست بێت. هه‌ر دوو ئه‌و پێناسەیە سه‌رنجیان نەک  لەسەر ناوەرۆکی  لێکۆڵینه‌وه‌کە، به‌ڵکو  لەسەر شتێکه‌ که له‌‌ ده‌ره‌وه‌ی ناوەرۆکی ئەوە. ئەو یاسایانە له‌ هه‌مان سه‌ره‌تاکانییەوە، لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ حه‌قیقه‌ت جیا دەکاتەوە و لێکۆڵەرەوە ناچار دەکرێت  ‌سه‌رنج بداتە سەر شتێکی سێهه‌م و نه‌ناسراو. لێکۆڵینه‌وه‌یه‌ک که‌ هه‌میشه‌ چاوی له‌ تووخمی سێهه‌م - که‌ یاسا ناوەرۆکێکی  لەرزۆکی پێبه‌خشیوه‌ - بڕیبێت، ئایا له‌ حه‌قیقه‌ت جیا نابێته‌وه‌ ؟ ئایا یه‌که‌مین ئه‌رکی  لێکۆڵەرەوە لە حه‌قیقه‌ت  ئه‌مە نییه‌ که‌ بەبێ ئه‌وه‌ی سەیری چه‌پ یان ڕاست بکات، ئامانجی ڕاسته‌وخۆی خۆی بکاتە حەقیقەت ؟ ئه‌گه‌ر من  ناچار بکرێم  حه‌قیقه‌ت به‌و شێوه‌یەی  که‌ پێشتر بۆم دیاریکراوە ببینم، ئایا ناوەرۆکی بابەتەکە‌ فه‌رامۆش ناکه‌م ؟

حه‌قیقه‌ت به‌ هه‌مان ڕادە  خۆنەویستە که‌ ڕووناکی ده‌توانێت خۆنەیست بێت. به‌رامبه‌ر به‌ کێ دەبێت خۆ نەویست بێت؟ به‌رامبه‌ر به‌ خۆی؟ حه‌قیقه‌ت، هه‌م سه‌نگی مه‌حه‌کی خۆیەتی و هه‌م سه‌نگی مه‌حه‌کی درۆیشه‌(2) . که‌وایه‌  دەبێت لەبەرامبەر درۆدا  خۆنەویست بێت. ئه‌گه‌ر سادەیی  سیفه‌تی دیاریکراوی لێکۆڵینه‌وه‌یه‌، لەهەمانکاتدا نیشانەی ئەوەیە کە ترس لە حه‌قیقه‌ت بوونی هه‌یه‌، نه‌ک ترس له‌ درۆ؛ ئه‌وه‌ش هۆکارێکە له‌هه‌رهه‌نگاوێکدا که‌ بۆ پێشه‌وه‌ هەڵیدەهێنمەوە، تووشی دڵساردی و نائومێدبوونم دەکات.  ئه‌وه‌ خۆداسەپاندنێکە به‌ سه‌ر لێکۆڵینه‌وه‌دا، له‌ ترسی گه‌یشتن به‌ یەک ئەنجام ؛ هۆکارێک‌ بۆ ڕێگاگرتن لە گەیشتن ‌بە حه‌قیقه‌ت.

سەرەڕای ئەوەش، حه‌قیقه‌ت شتێکی گشتیه‌ و ته‌نها پەیوەست بە من نییە. پەیوەستە به‌ هه‌مووانه‌وه‌. من خاوه‌نی ئەو نیم. ئه‌و خاوه‌نی منه‌. ئه‌و شته‌ی که‌ من هه‌مه‌، شێوەیەکە کە تاکێتی ڕوحی (الروحية الفردية -  spiritual individuality) منه‌. شێوازی مرۆڤه(3). به‌ڵێ له‌ ڕاستێشدا هەروایه‌ !. یاسا ڕێگای نووسینم پێده‌دا؛ به‌ڵام ده‌بێت ته‌نیا به‌ شێوازێك بنووسم که‌  شێوازی من نییه‌.  من ده‌توانم سیمای زاتی خۆم پیشانبده‌م، به‌ڵام دەبێت سەرەتاکەی بەو شێوەیە بڕازێنمەوە کە لەپێشدا بۆم دیاریکراوە !. چ مرۆڤێکی به‌ شه‌ره‌ف  له‌ بێئه‌ده‌بیکردنێکی ئەوها شه‌رم نایگرێ و پێی باشتر نییە سه‌ری له‌ ژێر عه‌با‌که‌یدا بشارێته‌وه‌ ؟ مرۆڤ  له‌ ژێر عه‌با دا، لانی که‌م  خه‌یاڵێكی ناڕۆشنی لە کەلەی جیوپیتەردا دەبێت. ڕازاندنەوەی لە پێشدا دیاریکراو، شتێک نییە جگە لە جوانکارییکردنی کاری ناشیرین.

ئێوه‌ ستایشی هه‌مه‌ڕه‌نگی چێژبەخش و دەوڵەمەندی بێ پایانی سروشت دەکەن. ئێوه‌ ناتانه‌وێت گوڵی سوور بۆنی گوڵی  وەنەوشە‌ بدات. که‌وایه‌ بۆچی  به‌ نرخترین گەنجینەیەک که‌ هه‌یه‌، واته‌  ڕۆحی مرۆڤ، ده‌بێت به‌ یه‌ک شێوه‌ بوونی هه‌بێت؟ ‌من قسه‌ خۆشم، به‌ڵام یاسا ده‌یه‌وێت بە جدی بنووسم، نووسه‌رێکی نه‌ترس و بێباکم، به‌ڵام یاسا ئه‌مرم پێده‌کات که‌ شێوازی نووسینم خۆنەویستانە بێت. ته‌نیا ڕه‌نگی یاسای ئازادی، ڕەنگێکی خۆڵه‌مێشیه‌. هەمووی خۆڵه‌مێشییە. له‌ سه‌ر هه‌ر دڵۆپه‌ شه‌ونمێک که‌ هه‌تاو لێیدەدات، شانۆیه‌کی بێپایان له‌ ڕه‌نگه‌کان ده‌دره‌وشێته‌وه‌؛ به‌ڵام هه‌تاوی ڕوحی مرۆڤ، له‌گه‌ڵ ته‌واوی هه‌مه‌ڕەنگی مرۆڤه‌کان و هەموو ئه‌وشتانه‌شدا که‌ ده‌بنه‌ هۆی دره‌و‌شانه‌وه‌ی تیشکی ئه‌و، ده‌بێت درەوشێنەرەوەی  ڕه‌نگی  فەرمی و ده‌وڵه‌تی بێت. سه‌ره‌کی ترین شێوه‌ی ڕۆح، شادی و خرۆشان و ڕووناکی ئەوە، بەڵام  ئێوە تەنها سێبه‌ر ‌ده‌که‌نه‌  دیارده‌ی ڕۆح.  دەبێت ڕۆح ڕەشپۆش بێت؛ له‌ حالێکدا ناتوانرێت له‌ گوڵزاردا‌  گوڵی ڕەش بدۆزرێتەوە .  ناوەرۆکی ڕۆح، هەردەم خودی حەقیقەتە؛ بەڵام ئێوە ناوەرۆکی ئەو دەگۆڕن بەچ شتێک؟ دەیگۆڕن بە  تەوازوع . " گۆتە " دەڵێت تەنها مرۆڤە خراپ و بەدخوەکان  خۆنەویستن (٤) و ئێوەش دەتانەوێت ڕۆحی مرۆڤ بگۆڕن بۆ بوونێکی خراپ و بەدخوی لەوجۆرە . یان جۆرێک لەو خۆنەویستییە بلیمەتانەیەی کە شیڵەر قسەی لەسەر دەکات (٥). لەو حاڵەتەدا دەبێت هەموو هاوڵاتیان و لە پلەی یەکەمیشدا سانسۆرچییەکانی خۆیان بکەنە بلیمەت، بەڵام لەوحاڵەتەدا،  خۆنەویستی ئەو بلیمەتە  لەسەر بنەمای لەهجە ( زار- دایلێکتیک )ی مرۆڤێکی خوێندەوار دانەمەزراوە، بەڵکو لەسەرقسەکردن لە بارەی ناوەرۆک و شێوەوە دامەزراوە .  ئەم قسەیە لە سەر فەرامۆش پێکردنی توازع و نا تەوازوعی و چوونە سەر ناوەرۆکی بابەتەکە دادەمەزرێت .  خۆنەویستی جیهانیگیری هەستی مرۆیی، ئەقڵ، واتە ئەو ئازادییە جهیانگیرەی فکر کە لەبەرامبەر هەرشتێکی گونجاو لەگەڵ سروشتی ناوەکی و  ڕۆحی ئەودا کاردانەوە لەخۆ پیشاندەدات . 

سەرەڕای ئەوەش، ئه‌گه‌ر بڕیار نییە جدی بوون له‌ Tristram Shandys (٦) پەیڕەوی بکات، که‌ بەپێی ئەو هه‌ڵسوکەوتی دوو ڕووانەی جەستە بۆشاردنەوەی کەموکوڕییە دەرونییەکانە، به‌ڵکو مه‌به‌ست جدی بوونه‌ له‌ ناوه‌ڕۆکدا، له‌وکاتەدا ته‌واوی ئه‌م به‌رنامه‌یە دەبێتە بڵقی سەرئاو؛ چونکه‌ ئه‌گه‌ر له‌ گه‌ڵ شتێکی گاڵته‌جاڕدا به‌ شێوەیەکی گاڵته‌جاڕ ڕووبه‌روو بینه‌وه‌، ئه‌و شته‌مان به‌ جدی وه‌رگرتوه‌. جدیترین خۆویستی هەستی مرۆڤ،  خۆنەویستییە له‌ به‌رامبه‌ر خۆویستیدا.

جدی و خۆنەویست! چ کۆمەڵە چەمکێکی بزۆک و ڕێژەییە !.  خۆنەویستی له‌ کوێدا ته‌واو ده‌بێت و خۆویستی له‌ کوێوه‌ ده‌ستپێده‌کات؟ ئەمە ده‌مانسپێرن بە میزاجی سانسۆرچیه‌کان . ڕێگاپێدان به‌ مزاجی سانسۆرچی، به‌هه‌مان ڕادە ناشیرینە کە شێوازی  ئیجازەی نووسین به‌ نووسه‌ر بدرێت. ئێوه‌ ئه‌گه‌ر ده‌تانه‌وێ  لە ڕه‌خنه‌ی جوانناسیدا پەیگیربن، له‌وکاتەدا لێکۆڵینه‌وەی‌ لەڕادەبەدەر جدی و لە ڕادەبەدەر خۆنەویستی حه‌قیقه‌تیش قه‌ده‌غه‌ بکه‌ن؛ چونکه‌ جدی بوونی لە ڕادەبەدەر، گاڵتەجاڕترین شتی مومکینە و  خۆنەویستی له‌ ڕاده‌ به‌ده‌ر تاڵترین تەنزەکانە.

سه‌رئه‌نجام، خاڵی ده‌سپێکردن، تێڕوانینێکی ته‌واو بەلاڕێدا براو و داماڵراوە لە خودی حه‌قیقه‌ت‌. کۆمه‌ڵه‌ ئامانجی چالاکیییەکانی نووسه‌رێک به‌ چه‌مکێکی گشتی، واته‌ "حه‌قیقه‌ت "، شایستەی دەرککردنە. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر لایه‌نی زاتیشی لە بەرچاوبگرین، واته‌ ئه‌گه‌ر  یەک ئامانج، له‌ ڕوانگەی کەسە جیاوازەکانەوە بە شێوەیەکی جیاواز ڕەنگبداتەوە و لایه‌نه‌ جۆراوجۆره‌کانیشی به‌ شێوەی سیفەتە دەرونییە جیاوازەکان دەربکەونەوە، دیسان سیفەتی ئەو ئامانجە نابێ هیچ شوێنه‌وارێک، ته‌نانه‌ت بچوکترین شوێنەواری له‌سه‌ر لێکۆڵینه‌وه‌ هه‌بێت. حه‌قیقه‌ت نەک‌ ته‌نها ئەنجامگیری، به‌ڵکو رێگای گه‌یشتن به‌ ئه‌نجامگیریش دەگرێتەوە . حەقیقەت، خۆی دەبێت حەقیقەتییانە بێت. لێکۆڵینەوە لە حەقیقەت، حەقیقەتێکی گەشەکردووە کە توخمە پەرژوبڵاوەکانی ئەو بەشێوەی  ئەنجامگیری  کۆدەکاتەوە . ئایا شێوازی لێکۆڵینەوە  نابێت بەپێی بابەت و ئامانج بگۆڕدرێت ؟ ئەگەر بابەتێک بۆ پێکەنینە، شێوازەکە دەبێت بە جدی پیشانبدرێت؛ ئەگەر بابەتەکە ناخۆش بێت، شێوازەکەش دەبێت متەوازعانە بێت . بەمشێوەیە، تۆ هەم مافی ئامانجەکە و هەم  مافی لێکۆڵەرەوەکە لە دەستدەدەیت و ڕوح دەگۆڕیت بە مەئمورێکی پشکنین کە فەرمانێکی وشک و بێگیانی لە حەقیقەت هەیە . لەوانەیە پێویستییەکیش بەم پێچ و پەنا میتافیزیکییە نەبێت و ئەنجامگیری لە حەقیقەت بە تەواوی ئەو شتە بێت کە دەوڵەت فەرمانی لەسەردەدات؛ لەبەرئەوە، لێکۆڵینەوە وەک توخمێکی زیادە و ئیزعاج، زیادکراوە، چونکە نابێت لەبەرخاتری پابەندبوونی ڕووکەشانە بە تەواوی لاببرێت .

 ماویەتی ........