هه‌واڵ
ڕاپۆرتی تایبه‌ت
سیاسه‌ت
‌‌‌ئابووری
‌فه‌لسه‌فه‌
تیۆری‌
‌ته‌نز‌
ئه‌ده‌ب و هونه‌ر
‌‌‌زانست و ته‌کنه‌ڵۆژیا‌
ده‌سه‌ڵات ‌‌
ئۆپۆزسیۆن
ئه‌نتی کاپیتاڵیزم ‌
‌مقالات عربیة
‌مقالات فارسی‌‌
‌ ‌English articles
‌وه‌رگێڕان ‌
‌کتێبخانه‌
‌‌
<July 2018>
SuMoTuWeThFrSa
24252627282930
1234567
891011121314
15161718192021
22232425262728
2930311234


دوو کوردستانپۆست             



ئەو ڕابەرە گەنجەی جیهانی سەرمایەداری لیبراڵی هێنایە لەرزە !


دوایین فێڵی مێژوویی جه‌لال تاڵه‌بانی – نه‌وشیروان مسته‌فا له‌ کورد " لیستی گۆڕان "ه‌!


ژنی دیکتاتۆرە عەرەبەکان خەریکی چین؟

داڕمانی یۆرۆ، داڕمانی یەکێتی ئەوروپا


Title
کەنداوی فارس لەچاوەڕوانی جەنگێکی تاریکدایە


img9/7/2012 12:00:00 AM
کوردستانپۆست ئینفۆ:

جارێکی دیکە نەوت دەگٶڕێت بۆ چەک . ئێران هەڕەشەی داخستنی ڕاڕەوی ئاوی هورموز دەکات . وڵاتانی پیشەسازیش هەنگاو بەرەو هێرشی بەرامبەر دەنێن . ئەوان دەیانەوێت چیتر بەنرخترین کەرەستەی خاوی ئێران  نەکڕن . توندبوونەوەی ئەم  تێکهەڵچوونە لە قازانجی کێدایە ؟

 تەنکەرە گەورەکان بەشێوەیەکی سەرسوڕهێنەر دەسوتێنرێن . هەرچەندە ئەو نەوتە خاوەی کە ئاوان هەڵیانگرتووە بە توندی شایستەی سوتانە، بەڵام لەبەرئەوەی ئۆکسجینی تێدا نییە، هێزی تەقینەوەیان نییە .

ڕۆژانە بەشێوەیەکی ناوەنجی ١٤ تەنکەری گەورە لە ڕاڕەوی ئاوی هورموزەوە لە نێوان ئێران و عوماندا تێپەڕ دەبن . تەنها چەند هەڕەشەی سەرزارەکی  تاران بەسە بۆ گڕتێبەردانی بازاڕی نەوت .

هەفتەی پێشوو نرخی هەر بەرمیلێک نەوت چووە سەرەوەی ١٠٠ دۆلار .

هێزی دەریایی ئێران، دەڕۆژی تەواو لەو ناوچەیەدا کە گرنگترین دەروازەی نێودەوڵەوتی نەوتە، دەستیکرد بە مانۆڕێکی سەربازی . نزیکەی یەک لەسەر سێی نەوتی دنیا کە لە کەشتییەکان باردەکرێت، لەم ڕێگا باریکەوە تێپەڕ دەبن . محەمەد ڕەزا  ڕەحیمی جێگری سەرۆک کۆماری ئێران هوشداریدا ئەگەر ڕۆژئاوا دەست بۆ ئابڵۆقەی ئابوریی زیاتر دژ بە ئێران ببات، تاران ڕێگانادات تەنانەت یەک دڵۆپ نەوت لە تەنگەی هورموزەوە تێپەڕ بکات .  

ئەمە ڕێک ئەو کارەیە کە وڵاتانی پیشەسازی دەیانەوێت بیکەن .  ئۆبامای سەرۆک کۆماری ئەمریکا لە شەوی سەری ساڵی نوێدا، ئیمزای یاسایەکی کرد کە بە پێی ئەو هەرکەسێک بیەوێت لە داهاتوودا لەگەڵ ئەمریکا کڕین و فرۆشتن بکات، ڕێگای پێنادرێت کە لەگەڵ بانکی ناوەندی ئێراندا مامەڵە بکات، بە پێی ئەم یاسایە کڕینی نەوت لە ئێران مەحاڵ دەبێت .   

بڕیارە لە کۆتایی ئەم مانگەدا وەزیرانی دەرەوەی یەکێتی ئەوروپا بە مەبەستی گەمارۆی توندتر لەسەر ئێران کۆ ببنەوە و بڕیار بدەن کە یەک بەرمیل نەوت لە ئێران نەکڕن .

جاێکیتر چەکی نەوت بەکار دەهێنێرت، بەڵام ئەمجارەیان نەک تەنها لە لایەن هانەردەکەرانەوە، بەڵکو لەلایەن کڕیارانیشیەوە . ئێستا وڵاتانی پیشەسازی کەڵک لەم چەکە دژی ئێران وەردەگرن . پێویستە بزانرێت کە ئەم چەکە تا چەندە دەتوانێت کاریگەر بێت .

ئەشتفن بوکۆڵد کە کتێبێکی دەربارەی نەوت نووسیووە، ئاماژە بە خاڵێکی نادیار دەکات و دەڵێت لە تێڕوانینی گشتییەوە چەکی نەوت گرنگییەکی زۆری هەیە، بەڵام کاریگەری واقعی ئەو لەسەر بازاڕی نەوت  زۆر کەمە .

یەکەمین جار لە ساڵی ١٩٦٧دا، پاش لە جەنگی شەش ڕۆژە، وەزیرانی دەرەوەی وڵاتانی عەرەبی بۆ تەمێکردنی ڕۆژئاوا و ئیسرائیل، بڕیاریاندا کە چیتر نەوت بە ئەمریکاو بەریتانیا نەفرۆشن . ئەم بڕیارە ئەنجامێکی نەبوو، چونکە وڵاتانی ناوبراو نەوتی پێویستی خۆیان لە سۆڤیەت  دەکڕی . وڵاتانی عەرەبی دەرامەتی  خۆیان لە دەستدا و پاش چەند ڕۆژ ناچار بوون  دەست لە گەمارۆی نەوتفرۆشتن هەڵبگرن . بەم شێوەیە یەکەمین ئەزمونی بەکارهێنانی  چەکی نەوت تووشی تێکشکان بوو .

شەش ساڵ دواتر، واتە لە ساڵی ١٩٧٣دا و پاش لە جەنگی ئۆکتۆبەر، وڵاتانی ئەندام لە ڕێکخراوی ئۆپێک بڕیاریاندا، نرخی نەوت، کە لەو کاتەدا بەرمیلی بە ٢،٩دۆلار بوو، بۆ ٥،١١ بەرز بکەنەوە و تا ئەو کاتەی کە ئیسرائیل ناوچە داگیرکراوەکان چۆڵ نەکات، مانگانە لە ٥% یش لە بەرهەمهێنانی نەوت کەم بکەنەوە .

کاردانەوەی ڕۆژئاوا بەرامبەر بەو بڕیارەی ئۆپێک تا ڕادەیەک هیستریایانە بوو . کڕیارانی نەوت دەستیانکرد بە پاشکەوتکردنی نەوت، بەنزین و گازۆیل و  لێخوڕینی ئۆتۆمۆبێلیش لە ڕۆژانی پشووی یەکە شەممەدا قەدەغەکرا . هەرچەندە کە ئەم ڕووداوانە لە باری سیاسییەوە زۆر کاریگەر بوون، بەڵام لە باری ئابوورییەوە کاریگەرییەکی ئەوتۆیان نەبوو، چونکە بازاڕی نەوت گۆڕانکارییەکی بەرچاوی بەخۆیەوە نەبینی .   ئەڵمانیا کە پێویستی ساڵانەی ٣٧٠ ملیۆن تەن بوو، تەنها ١٢ ملیۆن تەن کورتی هێنا بوو، کە ئەم بڕە دیاریکراوەش بە ئاسانی لە سەرچاوەی دیکەوە دابینکرا و هیچ کەمبوونێک نەهاتە ئاراوە . 

لە سەرەتای ساڵانی هەشتاکاندا لە ٥٠% داوا لەسەر نەوتی ئۆپێک دابەزی بۆ لە ٣٠% ، چونکە ڕۆژئاوا خۆی لە دەریای باکور، لە ئەلاسکاو لە کەنداوی مەکسیکدا دەستیکرد بە دەرهێنانی نەوت .  بەرهەمی جیهانی هێندە زیادیکرد کە نرخی هەر بەرمیلێک هاتە خوارەوە بۆ ژێر ١٠ دۆلار . بە واتایەکی دیکە،  بەکارهێنانی چەکی نەوت  لە دوا ئەنجامدا بە زیانی کەسێک تەواو دەبێت  کە ئەوی لەدەستدایە . ئێستا ناتوانرێت  لە بارەی سوریاو ئێرانەوە داوەری بکرێت، بەڵام نمونەکانی عێراق، نێجیریا، سودان و لیبیا دەریانخست کە دەتوانرێت بە ئاسانی ئەم کێشەیە چارەسەر بکرێت .

لەلایەکی دیکەیەوە گروپی بەکارهێنەرانی نەوت یەکانگگیر نین، نمونەی ئەمەش بایکۆتکردنی کڕینی نەوتی ئێرانە .  بە گوێرەی هەر یەکێک لە وڵاتانی وەک ژاپۆن و کۆریای باشور، لە ١٠%ی نەوتی  پێویستی خۆیان لە ئێرانەوە دابین دەکەن . کۆریای باشور چەند گرێبەستێکی لەگەڵ ئێراندا هەیە کە بە ئاسانی ناتوانێت هەڵیانبوەشێنێتەوە .  ژاپۆنیش پاش لە کارەساتی فۆکۆ شیما، بۆ بیناکردنەوەی کورە ئەتۆمییەکانی  پێویستی بە بڕێکی زۆری نەوت هەیە .

تورکیاش کە لە ٣٠ % نەوتی خۆی لە ئێران وەردەگریت. نایەوێت ببێتە هۆی ناڕەزایەتی دراوسێکەی.  ڕۆژی چوارشەممەی ڕابردوو ئەحمەد داود ئۆغلوی وەزیری دەرەوەی تورکیا سەفەرێکی بە پەلەی بۆ ئێران کرد و لە هەمان ڕۆژدا ڕایگەیاند کە ئەنقەرە دوا لە واشنتۆن دەکات تورکیا لە بەشداریکردنی گەماۆرخستنە سەر ئێران جیا بکاتەوە .

وڵاتی گەورەی هیندستانیش لە ١٢% نەوتی خۆی لە ئێرانەوە دابین  دەکات و پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ تاراندا هەیە . سەرئەنجام چینیش ڕەخنەی لە نەخشەکانی واشنتۆن گرت بۆ  گەمارۆ خستنە سەر ئێران . ئەگەرچی پەکین ڕێژەی کڕینی نەوتی خۆی لە ئێران کەمکردبووەوە، بەڵام هەرگیز ئامادە نابێت لە ئابڵۆقەدانی ئێراندا  بەشداری بکات .

پسپۆڕانی ئابووری لەوە نیگەرانن کە دووبارە وڵاتێکی نەوتداری کڵاسیکی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا گەمارۆی بەسەردا بسەپێنرێت . فاتیح بیروڵی سەرۆکی بەشی ئابووری وزەی نێودەوڵەتی کە بارەگاکەی لە پاریسە، دەڵێت لە دە ساڵی داهاتوودا زیاتر لە ٩٠% ی گەشەکردنی بەرهەمهێنان و دەرهێنانی نەوت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقای باکوردا دەبێت .

 ڕووداوەکانی پەیوەست بە بەهاری عەرەبییەوە، کە زۆرێکی خۆشحاڵ و ئۆمێدەوار کردووە، هەرئێستا کەش و هەوایەکی نەگونجاوی پێکهێناوە و سەرمایەگوزاری لە ناوچەکەدا دژوارکردووە . وڵاتانی ناوچەکەش لە باتی ئەوە کە  بیر لە سەرمایەگوزاریکردن لە بواری گەشە پێدانی  پیشە سازی نەوتدا بکەنەوە، گرنگی بە بواری سەرمایەگوزاریکردن  لە بەرنامە کۆمەڵایەتی و کۆمەکییەکان دەدەن .

بیرۆڵ دەڵێت " ئەگەر لە ئێستادا کێشەیەک لە بواری کەمکردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوتدا بێتە کایەوە، وڵاتانی کەنداو دەتوانن قەرەبۆی بکەنەوە، بە تایبەتی سعودییە کە ئارەزو دەکات خۆی وەک  بانکی ناوەندی مامەڵەی نەوت بناسێنێت، لە حاڵەتێکی لەو جۆرەدا هەڵوێستێکی بەرپرسانە لەخۆی دەنوێنێت . وڵاتانی ئەندامی وزەی نێودەڵەتیش خاوەنی بڕێک نەوتی زەخیرەکراون کە لەکاتی پێویستدا دەتوانن بۆ ماوەی زیاتر لە ٩٠ ڕۆژ بەکاریبهێنن ".

بیرۆڵ کە پسپۆڕێکی بواری ئابورییە، لە هەمانکاتدا گومانی  لەوە هەیە کە لەمەوبەدوا  بازاڕەکانی نەوت بتوانن بە جۆرێک کار بکەن تا ڕەزامەندی بەکارهێنەرانیان فەراهەم بکەن . لە داهاتوودا  زیاتر لەمڕۆ، بازاڕەکان  دەکەونە ژێر گاریگەری پەیوەندییە جیۆپۆڵیتیکییەکانەوە، بە تایبەتی خۆرهەڵاتی  ناەڕاست بە زیانی ئەوروپییەکان دەبێت . لە ساڵی ٢٠١٥دا، هاوردەی نەوتی ئەوروپا لە ئەمریکا زیاتر دەبێت . تا ئێستا ئەمریکا خۆی بە بەرپرسی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەزانێت . لە داهاتوودا گرنگی ئەم ناوچەیە بۆ ئەوروپا و چین زیاتر لە ئەمریکایە . بە واتای بیرۆڵ " ئەوروپا خۆی لە ڕیزی پێشەوەی جەبهەی ئەو هێزانەدا دەبینێتەوە کە بەرپرسن لە دابینکردن و زەمانەتکردنی ڕۆشتنی نەوت ئەم ناوچەیە ".

ئەوەی کە لە ئێستادا جێگای قسەوباسە ئەمەیە کە ئایا لە هەلومەرجێکی ئەوهادا، پەیوەستبوونی ئەوروپا بە ڕیزی گەمارۆدەرانی ئێرانەوە، کارێکی ئاقڵانەیە ؟

ڕەزا نافعی لە ڕۆژنامەی ئیشپێگلی ئەڵمانییەوە وەریگێڕاوە

کوردستانپۆست ئینفۆ لە فارسییەوە کردوویەتی بە کوردی